Þrjátíu ár af innleiðingu — án atkvæðisréttar í Brussel
Við höfum tekið þátt í Evrópska efnahagssvæðinu (EES) frá árinu 1994. Í gegnum þann samning höfum við tekið upp löggjöf ESB („aðlagast“ henni) í rúma þrjá áratugi. Í gagnagrunninum EEA-Lex eru nú skráðar tæplega 9.000 gerðir ESB sem hafa verið felldar inn í EES-samninginn og tekið gildi á Íslandi.
Þetta þýðir að við erum nú þegar bundin af miklum fjölda Evrópulaga og -reglna, en vegna þess að við stöndum utan ESB höfum við enga fulltrúa á Evrópuþinginu eða í ráðherraráði ESB til að greiða atkvæði um lögin þegar þau eru samin og samþykkt.
Hvað nákvæmlega er búið að taka upp?
Oft er talað um að Ísland hafi þegar tekið upp um 75% af regluverki ESB. Þessi tala ákvarðast af þeirri löggjöf sem hefur bein áhrif á landsrétt — þ.e. reglugerðum og tilskipunum sem varða efnahagslífið, vinnumarkaðinn og daglegt líf (f. acquis communautaire). Þetta nær meðal annars yfir:
- Allan innri markaðinn (frjálst flæði vöru, þjónustu, fjármagns og fólks).
- Samkeppnis- og ríkisaðstoðarreglur.
- Regluverk um fjármálaþjónustu.
- Samgöngu- og orkustefnu.
- Umhverfisvernd og neytendarétt.
- Félagsmál, jafnrétti og réttindi launafólks.
Hvað stendur eftir?
Þau 25% sem eftir standa dreifast á nokkra afmarkaða málaflokka sem stundum eru kallaðir „undanþágur“ EES-samningsins:
- Landbúnaður og byggðaþróun — stærsti einstaki hlutinn hvað varðar regluverk. Sameiginleg landbúnaðarstefna ESB er víðtæk og við höfum aldrei verið hluti af henni.
- Sjávarútvegur — sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB.
- Tollabandalagsreglur — sameiginlegur tollur á ytri mörkum ESB gagnvart þriðju ríkjum.
- Skattamál — sérstaklega samræming á virðisaukaskatti og tollum.
- Efnahags- og peningastefna — upptaka evrunnar sem gjaldmiðils.
- Dóms- og innanríkismál — Þótt við séum nú þegar þátttakendur í Schengen-samstarfinu um ytri landamæri, stendur eftir nánara samstarf á sviði löggæslu og dómstóla sem full aðild hefur í för með sér.
Við erum ekki á byrjunarreit
Ef Íslendingar ákveða í þjóðaratkvæðagreiðslunni 2026 að hefja aðildarviðræður að nýju, þá værum við ekki að byrja frá grunni. Rýnivinnan (e. screening) frá síðustu viðræðum sýndi að Ísland uppfyllir þegar inngönguskilyrðin á flestum sviðum vegna EES-samningsins. Evrópusambandið hefur sjálft staðfest að aðildarferli Íslands yrði tæknilega auðveldara og hraðara en hjá flestum öðrum umsóknarríkjum.
Pólitíkin — ekki magnið — er áskorunin
Málið snýst því í raun ekki um magn lagabálka, heldur hversu pólitískt viðkvæmir málaflokkarnir sem eftir standa eru. Sjávarútvegur og landbúnaður eru tiltölulega afmarkaðir í blaðsíðufjölda lagatexta, en þeir vega gríðarlega þungt í íslenskum stjórnmálum og hagsmunagæslu. Hugsanlegar aðildarviðræður myndu litast hvað mest af samningum um þessa tvo málaflokka, auk spurningarinnar um upptöku evrunnar.
Heimildir og ítarefni:
- EEA-Lex gagnagrunnurinn — opinber skrá EFTA yfir þær gerðir ESB sem teknar hafa verið inn í EES-samninginn og stöðu þeirra.
- Eftirlitsstofnun EFTA (ESA): Internal Market Scoreboard — árangursmat varðandi innleiðingu EES-reglna á Íslandi, Noregi og Liechtenstein.
- EUR-Lex: Löggjöf ESB — upplýsingaveita Evrópusambandsins sem inniheldur samantektir á gildandi löggjöf ESB.
- Utanríkisráðuneytið: Hagsmunagæsla og bætt framkvæmd EES-samningsins — yfirlit yfir hagsmunagæslu Íslands í EES-samstarfinu, innleiðingu gerða og forgangslista stjórnvalda.
- Stjórnarráðið: Þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarviðræður — opinber upplýsingavefur með bakgrunnsgögnum, þ.m.t. tenglar á rýnivinnuskýrslur (screening reports) og önnur gögn úr aðildarviðræðum 2010–2013.
- Framkvæmdastjórn ESB: Stækkun ESB — samantekt framkvæmdastjórnarinnar á aðildarferli Íslands og stöðu viðræðna.