Ísland gekk í Schengen-samstarfið árið 2001 og síðan þá hafa Íslendingar getað ferðast um stærstan hluta Evrópu án þess að sýna vegabréf. Þú getur flogið til Kaupmannahafnar, ekið til Berlínar, tekið lest til París og aldrei lent í landamæraeftirliti. ESB-aðild myndi ekki breyta þessu — þetta er þegar komið.
Það sem myndi breytast er flutningur á vörum. Ísland er utan tollabandalagsins, sem þýðir að þótt flestar iðnaðarvörur flæði frjálst samkvæmt EES-reglum eru enn tollafyrirkomulag á ákveðnar vörur, upprunareglur á útflutning og fullt tollaeftirlit á landbúnaðar- og sjávarafurðir. Fyrirtæki sem flytja inn eða út vörur þurfa að fást við tollaskjöl sem keppinautar þeirra innan ESB þurfa ekki.
Aðild að tollabandalaginu myndi afnema þetta núningsafl. Vörur myndu flæða milli Íslands og ESB eins og þær flæða milli Danmerkur og Þýskalands — engar tollaskýrslur, engin upprunaskjöl, ekkert landamæraeftirlit á viðskiptum. Fyrir íslensk fyrirtæki sem versla mikið við Evrópu er þetta raunveruleg lækkun á kostnaði og skrifræði.
Málamiðlunin er sú að Ísland myndi taka upp sameiginlegan ytri toll ESB og missa möguleikann á að setja eigin tolla á innflutning frá löndum utan ESB. Ísland hefur nú nokkra tvíhliða viðskiptasamninga (til dæmis við Kína) sem það samdi sjálft. Innan tollabandalags myndi viðskiptastefna gagnvart löndum utan ESB fara fram sameiginlega. Hvort þetta er hagur — aðgangur að mun meiri samningsstyrk ESB — eða tap — minni sveigjanleiki — fer eftir aðstæðum, en fyrir land með 380 þúsund íbúa er sameiginlegur samningsstyrkur ESB veruleg eign.
Í daglegu lífi yrði breytingin nánast ósýnileg. Fyrir fyrirtæki og viðskipti yrði þetta raunveruleg einföldunarbreyting.
Heimildir: Schengen-samkomulagið, reglugerð ESB 399/2016; framkvæmdastjórn ESB, „EU Customs Union — Unique in the World" upplýsingablað 2024; Samtök atvinnulífsins, Viðskiptahindranir og EES 2023.