Þessi spurning kemur oft upp, en svarið kann að koma mörgum á óvart: fyrir flest okkar myndi lítið sem ekkert breytast í daglegu lífi. Ferðafrelsið er nú þegar tryggt. Breytingarnar snerta fyrst og fremst vöruflutninga og viðskipti atvinnulífsins.
Schengen og EES: Ferðafrelsi fólks er þegar tryggt
Ísland gekk í Schengen-samstarfið árið 2001. Síðan þá höfum við getað ferðast um mestalla Evrópu án þess að sýna vegabréf á landamærum. Að auki tryggir EES-samningurinn okkur fullan rétt til að búa, læra og starfa hvar sem er innan Evrópu. Þótt Schengen-regluverkið sé hluti af lögum ESB, höfum við tryggt okkur þátttöku í því með sérstökum aukasamningi. ESB-aðild myndi því engu breyta um þessi grundvallarréttindi borgaranna — þau eru þegar til staðar.
Tollabandalagið: Þar sem breytingin liggur
Ísland stendur í dag utan tollabandalags ESB. Þótt stærstur hluti iðnaðarvara flæði tollfrjálst samkvæmt EES-samningnum, þarf samt að tollafgreiða vörurnar til að sanna uppruna þeirra. Sýna þarf fram á með upprunavottorði að varan sé raunverulega framleidd á EES-svæðinu en ekki flutt inn annars staðar frá. Að auki sæta landbúnaðar- og sjávarafurðir enn tolleftirliti. Íslensk fyrirtæki sem stunda inn- og útflutning þurfa því að takast á við pappírsvinnu, tafir og kostnað sem keppinautar þeirra innan ESB sleppa alveg við.
Með inngöngu í tollabandalagið myndu þessar hindranir falla brott. Vörur myndu flæða milli Íslands og annarra ESB-landa nákvæmlega eins og þær flæða á milli Danmerkur og Þýskalands í dag — engar tollskýrslur, engin upprunaskjöl og ekkert landamæraeftirlit á vörum.
Hvað gefum við á móti?
Innganga í tollabandalagið þýðir jafnframt að við tökum upp sameiginlega ytri tolla ESB gagnvart ríkjum utan sambandsins. Við myndum missa möguleikann á að ákvarða eigin tolla á innflutningi frá þriðju löndum eða gera okkar eigin fríverslunarsamninga — til dæmis við Kína, sem Ísland samdi sjálfstætt við árið 2013. Innan tollabandalagsins yrði viðskiptastefna gagnvart ríkjum utan ESB alfarið í höndum sambandsins í heild.
Á hinn bóginn fær þjóð sem telur um 380.000 manns aðgang að gríðarlegu samningsafli eins stærsta viðskiptasvæðis heims. ESB gerir fríverslunarsamninga fyrir hönd allra aðildarríkjanna með tæplega 450 milljónir neytenda að vopni. Hvort þetta er „nettó ávinningur eða tap“ fer eftir því hvernig á það er litið, en sameiginleg samningsstaða ESB vegur vissulega þungt þegar samið er við risaveldi á borð við Bandaríkin, Kína eða Indland.
Í stuttu máli: Í daglegu lífi yrði breytingin varla merkjanleg — við ferðumst og störfum þegar frjálst um mestalla Evrópu. Fyrir atvinnulíf og milliríkjaviðskipti væri innganga í tollabandalagið hins vegar bylting og gríðarleg einföldun.
Heimildir og ítarefni:
- Reglugerð (ESB) 2016/399 — Schengen-landamærakóðinn — reglur ESB um för fólks yfir landamæri og hvernig Schengen-svæðið starfar.
- EU Customs Union — Unique in the World (Framkvæmdastjórn ESB) — staðreyndablað um tollabandalag ESB og kosti þess.
- Tollalög nr. 88/2005 (Alþingi) — íslensk tollalög sem gilda um inn- og útflutning og tollafgreiðslu vara.
- Schengen-aðild Íslands (Utanríkisráðuneytið) — upplýsingar um Schengen-samstarfið og stöðu Íslands innan þess.
- Fríverslunarsamningar EFTA (EFTA.int) — yfirlit yfir fríverslunarsamninga EFTA-ríkjanna, þ.m.t. Íslands, við þriðju lönd.
- Sáttmálinn um starfshætti Evrópusambandsins (TFEU), 28.–32. gr. — ákvæði um tollabandalagið og sameiginlega ytri tolla ESB.