Því er stundum haldið fram að ef við ákveðum að halda áfram aðildarviðræðum við ESB, fari sjálfkrafa í gang þvingað „aðlögunarferli“ þar sem við þurfum að breyta lögum og reglum áður en við vitum hvort af aðild verður. Þetta stenst hins vegar ekki skoðun.
Kaupmannahafnarviðmiðin — og hvar við stöndum
Evrópusambandið gerir skýrar kröfur til nýrra aðildarríkja, hin svokölluðu Kaupmannahafnarviðmið frá 1993. Til að fá inngöngu verður ríki að uppfylla þrenns konar grunnskilyrði:
- Pólitísk skilyrði: Stöðugt lýðræði, réttarríki og verndun mannréttinda.
- Efnahagsleg skilyrði: Virkur markaðsbúskapur sem stenst samkeppni á innri markaðnum.
- Stjórnsýsluskilyrði: Geta til að taka upp og framfylgja regluverki ESB.
Ísland uppfyllir þessi skilyrði nú þegar. Þegar sótt var um aðild árið 2009 gaf framkvæmdastjórn ESB út formlegt álit þar sem staðfest var að Ísland stæðist bæði pólitísku og efnahagslegu skilyrðin að fullu, enda fullþróað lýðræðisríki. Þar að auki höfum við tekið upp stóran hluta regluverks ESB í gegnum EES-samninginn og búum yfir stjórnsýslu til að fylgja því eftir.
Aðildarferillinn fer eftir því í hvaða stöðu ríki er fyrir
Fyrir ríki á Balkanskaga eða í Austur-Evrópu, sem eru enn að byggja upp stofnanir, sjálfstæða dómstóla og markaðshagkerfi, eru viðræðurnar í raun aðlögunarferli — þau þurfa að sanna að grunnskilyrðin hafi verið uppfyllt áður en lengra er haldið. Þar geta liðið mörg ár í uppbyggingu innviða og réttarríkis til að uppfylla Kaupmannahafnarviðmiðin.
Staða okkar er gjörólík. Við uppfyllum viðmiðin frá fyrsta degi. Viðræður okkar myndu því ekki snúast um að uppfæra stjórnkerfið eða umbylta því, heldur um að semja um þá málaflokka sem standa utan EES — einkum sjávarútveg, landbúnað, tolla og gjaldmiðilsmál — ásamt tæknilegum atriðum á fleiri sviðum.
Viðræður eru samningaferli, ekki aðlögunarferli
Markmið viðræðnanna er að semja drög að aðildarsamningi. Í þeim drögum yrði tilgreint nákvæmlega hvaða reglum við myndum þurfa að breyta, hvaða undanþágur við fengjum og hvernig framkvæmdin yrði, ef við göngum inn.
Engar slíkar breytingar taka gildi á meðan viðræðum stendur. Dæmin sýna það: frá 2010 til 2013 áttu sér stað formlegar aðildarviðræður Íslands og ESB. Í þeim var fjöldi samningskafla opnaður og talsverður árangur náðist — en engar lagabreytingar urðu vegna viðræðnanna sjálfra. Þegar viðræður voru settar í dvala 2013 stóð íslenska stjórnkerfið óbreytt (fyrir utan breytingar sem urðu vegna EES, óháð viðræðunum). Enda höfðu samningsaðilar náð saman um „að Ísland myndi ekki ráðast í breytingar á stofnunum eða löggjöf fyrr en að lokinni þjóðaratkvæðagreiðslu.“ (Heimild hér, bls. 6.)
Það er ekki fyrr en að aðildarsamningurinn er tilbúinn sem hann er lagður í dóm kjósenda í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ef meirihluti segir nei, er samningnum stungið ofan í skúffu (eins og Norðmenn gerðu 1994, eftir að aðildarsamningur þeirra hafði verið fullkláraður og undirritaður) og engar breytingar verða þá hans vegna.
Í stuttu máli: Viðræður eru tækifæri til að sjá samninginn svartan á hvítu. Ekkert breytist nema kjósendur segi já.
Heimildir og ítarefni:
- Opinberar upplýsingar ESB um Kaupmannahafnarviðmiðin (e. Conditions for membership / Copenhagen criteria), sett árið 1993.
- Steps towards joining — útskýring framkvæmdastjórnar ESB á aðildarferlinu sjálfu: skimun, opnun og lokun samningskafla, aðildarsamningur og fullgilding.
- Álit framkvæmdastjórnar ESB á umsókn Íslands um aðild, 2010 (skjal COM(2010) 62 á EUR-Lex). Þar kemur formlega fram af hálfu ESB að Ísland uppfylli Kaupmannahafnarviðmiðin og sé vel í stakk búið til inngöngu.
- Iceland 2012 Progress Report (vinnuskjal framkvæmdastjórnarinnar SWD(2012) 337 final) — árleg úttekt ESB á framgangi aðildarviðræðnanna; sýnir stöðu samningskafla og staðfestir efnislega framvindu án lagabreytinga.
- Aðildarviðræður Íslands og ESB: Framvinda og staða Yfirlit utanríkisráðuneytisins frá apríl 2013 um framvindu viðræðnanna 2010–2013 og stöðu einstakra samningskafla.
- Aðildarviðræður Íslands við ESB — sjálfstæð úttekt Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands frá apríl 2014 á stöðu aðildarviðræðna Íslands. Unnin að beiðni stjórnvalda.
- 1994 Norwegian European Union membership referendum — yfirlit yfir þjóðaratkvæðagreiðslu Norðmanna 27.–28. nóvember 1994 þar sem 52,2% höfnuðu aðild eftir að aðildarsamningur hafði verið undirritaður í Korfú í júní sama ár.