Ísland er með hæsta matvælaverð í Evrópu og stór hluti þess er meðvituð stefna. Háir tollar vernda innlendan landbúnað — einkum mjólkur- og kjötframleiðslu — gegn samkeppni frá ódýrari evrópskum framleiðendum. Einn lítri af mjólk eða eitt kíló af osti kostar mun meira á Íslandi en í nágrannalöndum, og verðmunurinn stafar að stórum hluta af viðskiptahindrunum.
ESB-aðild myndi afnema þessar hindranir á aðlögunartímabili. Evrópskur mjólkurvarningur, kjöt, ávextir, grænmeti og unnar matvörur kæmu inn á íslenskan markað á innri markaðsverði. Miðað við verðsamanburð við ESB-ríki af svipaðri stærð og afskekktum, gæti matvælaverð til neytenda lækkað um 20–30% á mörgum grunnvörum. Fyrir fjögurra manna fjölskyldu eru þetta raunverulegir peningar — hugsanlega tugir þúsunda króna á mánuði.
Þetta er ótvírætt gott fyrir neytendur og ein áþreifanlegasta og beinasta afleiðing aðildar. En henni fylgir alvarlegur málamiðlun.
Íslenskur landbúnaður, einkum mjólkur- og sauðfjárbúskapur, er byggður á vernduðum mörkuðum og beinum ríkisstyrkjum. Þetta eru ekki aðeins atvinnugreinar — þær halda uppi samfélögum á landsbyggðinni sem eiga fáa aðra efnahagslega valkosti. Aðildarviðræðurnar þyrftu að taka á þessu beint: hversu há beingreiðslur myndu íslenskir bændur fá úr sameiginlegu landbúnaðarstefnunni, hversu langt aðlögunartímabil yrði áður en markaðurinn opnaðist að fullu, og hvaða stuðningur við þróun dreifbýlis myndi hjálpa samfélögum að aðlagast.
Önnur ESB-ríki hafa gengið í gegnum þessa breytingu. Finnland og Svíþjóð, sem gengu í ESB árið 1995, voru með svipaðan verndaðan landbúnað og sömdu um aðlögunarfyrirkomulag. Matvælaverð lækkaði fyrir neytendur á meðan landbúnaður hélt áfram — öðruvísi, og með einhverri samþjöppun, en hann hélt áfram. Ísland gæti nýtt sér reynslu þeirra.
Svarið við spurningunni „myndi maturinn verða ódýrari" er skýrt já. Dýpri spurningin — hvort Ísland geti stýrt umskiptunum þannig að dreifbýlissamfélög haldi sér — er eitt af lykilverkefnum aðildar, og vandaðri umræðu ætti ekki að víkja frá henni.
Heimildir: Hagstofa Íslands, matvælaverðsvísitala 2024; Eurostat, verðsamanburður matvæla í EES-ríkjum; framkvæmdastjórn ESB, „The Common Agricultural Policy at a Glance" 2024; Bændasamtök Íslands, Staða landbúnaðar 2024.