Matvælaverð hjá okkur er með því allra hæsta sem gerist í Evrópu. Það er ekki tilviljun — það er afleiðing bæði meðvitaðrar tollaverndar og fákeppni á markaðnum.
Af hverju er maturinn svona dýr?
Tveir þættir vinna saman. Í fyrsta lagi vernda háir tollar innlendan landbúnað — einkum mjólkur- og sauðfjárframleiðsluna — fyrir samkeppni frá evrópskum bændum sem búa við mun lægri framleiðslukostnað. Lítri af mjólk eða kíló af osti kostar mun meira hér á landi en í nágrannalöndunum.
Í öðru lagi er íslenskur matvælamarkaður í höndum fárra fyrirtækja. Fáir heildsalar og fáar verslanakeðjur ráða ferðinni frá innflutningi til hillunnar í búðinni. Þessi fákeppni þýðir að jafnvel þegar aðfangaverð lækkar skila lækkanirnar sér ekki endilega til neytenda. Samkeppni er einfaldlega of lítil til að knýja verð niður.
Hvað myndi breytast?
Aðild að ESB myndi afnema tolla á innfluttar matvörur yfir ákveðinn aðlögunartíma. Evrópskar mjólkurvörur, kjöt, ávextir, grænmeti og unnin matvæli kæmu inn á markaðinn á innra markaðsverði ESB. Þetta eitt og sér myndi lækka verð til neytenda verulega.
En hvað með samkeppnina? Á meðan krónan er gjaldmiðill landsins er gjaldmiðlaáhætta markverð hindrun fyrir erlenda aðila sem íhuga innkomu á íslenskan markað. Smæð markaðarins og sveiflur krónunnar gera reksturinn áhættusamari og erfiðari í skipulagningu. Þess vegna hafa erlendar lágvöruverslanakeðjur eins og Lidl og Aldi hingað til sýnt Íslandi lítinn áhuga.
Þetta breytist þegar evran kemur til sögunnar. Með sameiginlegum gjaldmiðli hverfur gjaldmiðlaáhættan og Ísland verður einfaldlega hluti af evrópska markaðssvæðinu. Þá verður mun líklegra að erlendar keðjur komi til skjalanna með alvöru samkeppni við þá fáu aðila sem nú ráða matvælamarkaðnum.
Hvað þýðir þetta fyrir heimilin?
Ef horft er til verðsamanburðar við ESB-ríkin sem líkjast okkur mest gæti matarverð lækkað um 20–30% á mörgum algengum nauðsynjavörum. Fyrir fjögurra manna fjölskyldu er það kjarabót sem um munar — sparnaðurinn gæti numið tugum þúsunda króna í hverjum mánuði. Þetta er einn af áþreifanlegustu og augljósustu kostunum við aðild, frá sjónarhóli venjulegra fjölskyldna og neytenda.
Hvað með bændurna?
En kostunum fylgja málamiðlanir. Landbúnaðurinn okkar, einkum mjólkurbúin og sauðfjárræktin, byggir á vernduðum mörkuðum auk niðurgreiðslna og beinna ríkisstyrkja. Þetta eru ekki bara atvinnugreinar — þær halda lífinu í byggðum víða um land. Í aðildarviðræðum þyrfti að taka á þessu: hversu háar beingreiðslur úr sameiginlegri landbúnaðarstefnu ESB (CAP) myndu bændurnir okkar fá, hversu langur yrði aðlögunartíminn og hvers konar byggðastyrkir stæðu til boða.
Önnur ESB-ríki hafa siglt þennan sjó. Finnland og Svíþjóð, sem gengu í sambandið árið 1995, voru með svipaðan verndaðan landbúnað og sömdu um sérstök aðlögunarákvæði. Matvælaverð til neytenda lækkaði á meðan landbúnaðurinn lifði áfram. Hann breyttist vissulega og hagræðing átti sér stað, en hann hélt áfram. Við myndum geta lært af reynslu þessara nágrannaríkja.
Í stuttu máli: Brottfall tolla og innflutningskvóta myndi lækka matarverð fljótt. Ávinningurinn verður enn stærri þegar evran ryður gjaldmiðlahindruninni úr vegi og opnar markaðinn okkar fyrir raunverulegri samkeppni — eftir áratugi fákeppni. Áskorunin er að stýra umskiptunum þannig að landsbyggðin haldi velli og blómstri í nýju umhverfi.
Heimildir og ítarefni:
- Hagstofa Íslands: vísitala neysluverðs — mánaðarleg mæling á verðbreytingum, þar á meðal matvælum.
- Eurostat: verðsamanburður á matvælum — samanburður á matvælaverði milli Evrópulanda.
- Framkvæmdastjórn ESB: sameiginlega landbúnaðarstefnan (e. The Common Agricultural Policy at a Glance). Um beingreiðslur, markaðsaðgerðir og byggðaþróunarstyrki.
- Samkeppniseftirlitið: þróun framlegðar 2017–2022 á lykilmörkuðum (rit 3/2022) — greining á framlegð dagvörusala og heildsala, alþjóðlegur samanburður og umfjöllun um fákeppni á íslenskum matvörumarkaði.
- Hagstofa Íslands: landbúnaður — tölfræði um framleiðsluvirði, búfjáreign og afurðir íslensks landbúnaðar.
- Náttúruauðlindastofnun Finnlands (Luke): áhrif ESB-aðildar á matvælaverð — rannsókn á breytingum á matvælaverði og neyslu í Finnlandi eftir inngöngu í ESB 1995.