Við borgum hærri vexti en nokkur önnur þjóð í Vestur-Evrópu
Við greiðum meira fyrir að taka lán en nánast öll önnur í Evrópu. Stýrivextir Seðlabanka Íslands hafa oft verið tvisvar til þrisvar sinnum hærri en vextir Seðlabanka Evrópu og húsnæðisvextir okkar endurspegla það. Fyrir okkur sem erum að kaupa húsnæði, fjármagna bíl eða bara að komast í gegn um mánuðinn munar þarna verulegum upphæðum í fjárhag heimilisins.
Verðtryggingin — séríslenski vandinn
Svo er það vandamálið með verðtrygginguna. Flest húsnæðislán okkar eru bundin vísitölu neysluverðs. Þegar verðlag hækkar, hækkar höfuðstóll lánsins með. Árið 2008, þegar bankarnir hrundu og krónan tapaði helmingi verðgildis síns, rauk verðbólgan af stað — og stór hluti landsmanna horfði upp á húsnæðisskuldir sínar stökkbreytast, nánast á einni nóttu. Fjölskyldur sem höfðu ekkert af sér gert og höfðu tekið lán af skynsemi lentu í neikvæðri eignastöðu. Sú reynsla hefur mótað samband heillar kynslóðar við peninga og var bein afleiðing þess að við búum við örsmáan og viðkvæman gjaldmiðil.
Hverju myndi evran breyta?
Upptaka evru myndi breyta þessu í grundvallaratriðum. Vöxtum yrði stýrt af Seðlabanka Evrópu, sem stjórnar gjaldmiðli sem um 350 milljónir manna nota — gjaldmiðli sem er nógu sterkur til að taka á sig áföll sem myndu leggja krónuna í rúst. Þörfin fyrir verðtryggingu húsnæðislána myndi hverfa. Lántökukostnaður heimila og fyrirtækja myndi lækka niður á það stig sem þekkist á evrusvæðinu. Verð á innfluttum vörum — sem er lunginn af innkaupum heimilanna — myndi hætta að sveiflast vegna gengisbreytinga.
Hvað með „sjálfstæði“ peningastefnunnar?
Sum halda því fram að ef við gefum krónuna upp á bátinn séum við að fórna sjálfstæðri peningastefnu. Samkvæmt almennum hagfræðikenningum er það vissulega rétt. Í reynd hefur „sjálfstæði“ gjaldmiðils sem 380.000 manns nota þó aðallega þýtt hærri vexti, meiri verðbólgu, reglulegar efnahagskreppur og gjaldeyrishöft — en ekki fínstillt hagstjórnartæki sem vinnur með okkur.
Ekki hafa öll aðildarríki ESB flýtt sér að taka upp evruna og við myndum sjálf stjórna okkar eigin tímaramma. En upptaka evru gæti verið sá þáttur þar sem við finnum mest fyrir beinhörðum kostum aðildar í okkar daglega lífi.
Heimildir og ítarefni:
- Seðlabanki Íslands: Peningamál — ársfjórðungsrit um efnahagsþróun, verðbólgu og vaxtastig á Íslandi.
- Seðlabanki Evrópu (ECB): Key interest rates — söguleg gögn um þróun stýrivaxta á evrusvæðinu, til samanburðar við íslenska vexti.
- Hagstofa Íslands: Vísitala neysluverðs — opinber gögn um verðbólgu og viðmið verðtryggðra lána á Íslandi.
- Eurostat: HICP — Harmonised Index of Consumer Prices — söguleg gögn um þróun neysluverðs á evrusvæðinu.
- Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn (IMF): Iceland — Article IV — úttekt á íslenska hagkerfinu með umfjöllun um peningastefnu og vaxtaumhverfi.
- Sáttmálinn um starfshætti ESB (TFEU), 119.–144. gr. — ákvæði um efnahags- og myntstefnu ESB, þar á meðal skilyrði og tímalínu fyrir upptöku evru.