Íslendingar borga meira fyrir að taka lán en nánast allir aðrir í Evrópu. Stýrivextir Seðlabankans hafa oft verið tvisvar til þrisvar sinnum hærri en stýrivextir Evrópska seðlabankans og húsnæðislánavextir endurspegla það. Fyrir alla sem kaupa húsnæði, stofna fyrirtæki eða fjármagna bílakaup er þetta ekki fræðilegur punktur — þetta eru tugir þúsunda króna á mánuði.
Svo er verðtryggingarvandinn. Flest íslensk húsnæðislán eru verðtryggð — bundin vísitölu neysluverðs. Þegar verðbólga eykst hækkar höfuðstóll lánsins í takt. Árið 2008, þegar bankarnir hrundu og krónan tapaði helmingi verðgildis síns, hækkaði verðbólga — og hundruð þúsunda manna horfðu á húsnæðisskuldir sínar vaxa um 20–30% á raungildi, nánast á einni nóttu. Fjölskyldur sem höfðu ekki gert neitt rangt, sem höfðu tekið lán af varúð, fundu sig undir vatni. Sú reynsla mótaði samband heillar kynslóðar við peninga og hún var bein afleiðing af því að eiga smáan, viðkvæman gjaldmiðil.
Upptaka evru myndi breyta þessu í grundvallaratriðum. Vextir yrðu ákvarðaðir af Evrópska seðlabankanum, sem stjórnar gjaldmiðli sem 350 milljónir manna nota — nógu stórum til að gleypa áföll sem myndu lama krónuna. Verðtryggða húsnæðislánalíkanið myndi missa forsendur sínar. Lántökukostnaður heimila og fyrirtækja myndi lækka niður í evrusvæðisstig. Verð á innfluttum vörum — sem er mest af því sem Íslendingar kaupa — myndi hætta að sveiflast með gengi.
Hefðbundin rök eru að með því að gefa upp krónuna missi maður sjálfstæði í peningamálum. Í kenningunni er það rétt. Í reynd hefur „sjálfstæði" gjaldmiðils sem 380 þúsund manns nota aðallega þýtt hærri vexti, meiri verðbólgu og reglubundnar kreppur — ekki fínstillt stjórntæki sem vinnur Íslandi í hag.
Þetta er hugsanlega það svið þar sem rökin fyrir aðild finnast beint í daglegu lífi.
Heimildir: Seðlabanki Íslands, Peningamál 2024/2; Eurostat, HICP tímaraðir; Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, Article IV — Iceland 2023.