Þetta er spurning sem brennur á mörgum okkar og hún á skilið ígrundað svar. En stutta svarið er nei, við myndum ekki missa yfirráð yfir miðunum.
Langa svarið er nokkuð flókið, en því má skipta í þrjá hluta: Úthlutun veiðiheimilda, nýtingu þeirra, og eignarhald sjávarútvegsfyrirtækja.
Byrjum samt á byrjuninni: Tilgangur sjávarútvegsstefnu ESB er að vernda fiskistofna og tryggja sjálfbærar veiðar, þannig að eitt land geti ekki ofveitt stofn sem annað land á einnig hlutdeild í.
Þetta er gert með því að leita vísindalegrar ráðgjafar um veiðiþol hverju sinni, ákveða á grundvelli hennar heildarveiðiheimildir (kvóta) fyrir hvern stofn, og síðan úthluta þeim á milli aðildarríkjanna. Sú úthlutun byggir á fastri hlutdeild sem ákveðin er við inngöngu á grunni sögulegrar veiðireynslu í viðkomandi stofnum („hlutfallslegur stöðugleiki“, relative stability).
Ráðgjöf um heildarafla og ákvörðun um kvóta
Við inngöngu Íslands í ESB yrði samið um þessa hlutdeild (prósentu) í nytjastofnum á Norður-Atlantshafi. Hlutdeildin er fest í sessi samkvæmt meginreglunni um hlutfallslegan stöðugleika, sem gilt hefur óbreytt frá 1983. Fyrir staðbundna fiskistofna væri hlutdeildin nánast óumdeilanleg. Hin mikla og stöðuga veiðireynsla okkar myndi þar vinna með okkur.
Formlega færist ákvörðunarvald um heildarafla til ráðherraráðs ESB, á grundvelli ráðgjafar frá Alþjóðahafrannsóknaráðinu (ICES). En fyrir stofna sem halda sig nánast eingöngu í íslenskri lögsögu — eins og þorsk, ýsu og ufsa — væru íslenskir vísindamenn leiðandi sérfræðingar innan ICES og ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar myndi í reynd vega þar þyngst. En lokaákvörðun varðandi heildarkvóta hvers árs yrði vissulega ekki alfarið í okkar höndum, að óbreyttu.
Hér er jafnframt mikilvægt að greina á milli tveggja flokka stofna. Ekkert ESB-ríki á sögulega veiðireynslu í staðbundnum stofnum á Íslandsmiðum sem jafnast á við okkar, og hlutdeild Íslands yrði því nánast óumdeild. Staðan er önnur þegar kemur að deilistofnum uppsjávarfiska — makríl, kolmunna og norsk-íslenskri síld — sem flakka á milli hafsvæða. Þar myndu samningaviðræður og pólitísk málamiðlun skipta verulegu máli. Innan ESB hefðum við sæti við borðið þegar sambandið mótar samningsafstöðu sína gagnvart öðrum ríkjum (svo sem Noregi og Bretlandi), í stað þess að mæta ESB sem utanaðkomandi aðili.
Í sjávarútvegsstefnu ESB má finna meginreglu um jafnan aðgang ESB-skipa að hafsvæðum aðildarríkja utan 12 sjómílna. Í reynd skiptir þetta þó litlu máli þegar ESB-ríki eru ekki handhafar kvóta í fiskistofnum á viðkomandi hafsvæðum — og það á við um flesta botnfiskstofna á Íslandsmiðum. (Sjá nánar í spjaldinu Myndu erlendir togarar fá að veiða á okkar miðum?)
Forræði Íslands yfir nýtingarformi eigin veiðiheimilda
Þegar heildarheimildir hvers árs hafa verið ákveðnar á grundvelli vísindalegrar ráðgjafar, hefur hvert aðildarríki ESB fullt forræði yfir því hvernig það úthlutar og stýrir sínum eigin veiðiheimildum.
Íslenska aflamarkskerfið, sem gerir kleift að kaupa og selja veiðiheimildir, stangast ekki á við sjávarútvegsstefnu ESB og ætti í grundvallaratriðum að geta verið við lýði áfram. Nokkur ríki innan sambandsins nota raunar svipuð markaðsdrifin kerfi. Við myndum því halda óskertu valdi yfir því hvernig okkar veiðiheimildum er skipt á milli skipa og útgerða.
Eignarhald sjávarútvegsfyrirtækja
Á Íslandi gilda lög sem banna erlent eignarhald í sjávarútvegi, í skjóli undanþágu sem fékkst þegar EES samningurinn var gerður á sínum tíma. Semja þyrfti um að halda þeirri undanþágu þótt Ísland gengi í ESB. Slíkar varanlegar undanþágur frá innri markaðnum eru vissulega pólitískt erfiðar í aðildarviðræðum og krefjast sterkra raka — en sérstök staða sjávarútvegs í íslensku efnahagslífi styrkir samningsstöðu Íslands í þeim efnum.
Í núgildandi kvótakerfi ráða íslenskar útgerðir yfir aflahlutdeildum, sem þær telja jafnvel vera sína eign, þrátt fyrir að „nytjastofnar á Íslandsmiðum [séu] sameign íslensku þjóðarinnar“ samkvæmt lögum. Erlent eignarhald á fyrirtækjunum þýddi því óbein yfirráð erlendra aðila yfir nýtingarréttinum á auðlindinni.
Í dag greiða útgerðir veiðigjöld til ríkisins fyrir afnotin af nytjastofnunum. Ef stjórnvöld ákvæðu í framtíðinni að bjóða veiðiheimildir einfaldlega út á markaði, fengju landsmenn fullan arð af sjávarauðlind sinni óháð þjóðerni hluthafa í útgerðarfélögum.
Möguleikar á sérlausn?
Í aðildarviðræðum myndum við freista þess að semja um að Íslandsmið yrðu útnefnd sem sérstakt fiskveiðistjórnsvæði fyrir staðbundna stofna, þar sem Ísland færi eitt með úthlutun veiðiheimilda. Fyrirfram er ekki hægt að útiloka að slík lending fyndist.
Í stuttu máli: Við myndum ekki „missa“ fiskimiðin okkar. Við myndum áfram veiða svipað hlutfall úr fiskistofnum á Íslandsmiðum og verið hefur. Heildarkvótar á staðbundnum stofnum yrðu ákveðnir að miklu leyti á grundvelli ráðgjafar Hafrannsóknastofnunar og Alþjóðahafrannsóknaráðsins. Fyrir deilistofna uppsjávarfiska yrði Ísland þátttakandi í innri samningum ESB um skiptingu kvóta. Í aðildarsamningum væri mikilvægt markmið að halda í EES-undanþágu varðandi eignarhald fyrirtækja.
Heimildir og ítarefni:
- Reglugerð (ESB) nr. 1380/2013 um sameiginlegu sjávarútvegsstefnuna (e. Common Fisheries Policy). Meginreglur ESB um verndun fiskistofna, úthlutun veiðiheimilda og meginregluna um hlutfallslegan stöðugleika (e. relative stability).
- Lög um stjórn fiskveiða nr. 116/2006 — lagagrundvöllur íslenska aflamarkskerfisins.
- Hafrannsóknastofnun: Ástand nytjastofna sjávar og ráðgjöf (árlegt rit um ástand og horfur íslenskra fiskistofna ásamt veiðiráðgjöf).
- Alþjóðahafrannsóknaráðið (ICES) — vísindastofnunin sem veitir ráðgjöf um sjálfbærar veiðar á Norður-Atlantshafi, þar á meðal á Íslandsmiðum.
- EES-samningurinn, XII. viðauki (frjáls fjármagnsflutningur). Þar er kveðið á um undanþágu Íslands er varðar fjárfestingar í sjávarútvegi samkvæmt lögum nr. 34/1991.
- Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands: Úttekt á aðildarviðræðum Íslands við ESB (2014). Ítarleg greining á stöðu sjávarútvegsmála í viðræðunum, deilistofnum og hvernig íslenska kerfið mætir evrópska regluverkinu.
- Framkvæmdastjórn ESB: Northern Agreements — yfirlit yfir fjölþjóðlega strandríkjasamninga um deilistofna uppsjávarfiska (makríl, kolmunna og norsk-íslenska síld) milli ESB, Íslands, Noregs, Bretlands og Færeyja.
- Evrópuþingið: Rights-Based Fisheries Management in Iceland (2012). Rannsókn sjávarútvegs- og fiskveiðinefndar Evrópuþingsins á íslenska aflamarkskerfinu og samhæfni þess við sjávarútvegsstefnu ESB.