Þegar rætt er um kostnað við ESB-aðild er mikilvægt að horfa á heildarmyndina. Við þurfum bæði að skoða beinu bókhaldslegu áhrifin (greidd aðildargjöld mínus fengnir styrkir) og hinn falda efnahagslega kostnað við að standa utan sambandsins.
Hvað borgum við í dag og hvað myndi bætast við?
Í gegnum EES-samninginn greiðum við nú þegar milljarða króna árlega til Evrópu. Við greiðum í Uppbyggingarsjóð EES (sem styður uppbyggingu í tekjuminni ríkjum Evrópu) og við kaupum okkur aðgang að áætlunum á borð við Horizon (rannsóknir) og Erasmus (menntun). Við greiðum án þess að hafa atkvæðisrétt um fjárveitingarnar.
Sem fullgilt aðildarríki myndu framlög okkar hækka og reiknast út frá vergri landsframleiðslu (VLF) líkt og hjá öðrum ríkjum. Aðildargjöld að ESB nema að jafnaði um 1% af landsframleiðslu. Á móti kæmu hins vegar umtalsverðir fjármunir til baka til Íslands:
- Byggða- og uppbyggingarsjóðir: Styrkir til innviða og atvinnuþróunar á landsbyggðinni.
- Landbúnaðarstyrkir (beinn sparnaður fyrir ríkissjóð): Íslenska ríkið ver í dag tugum milljarða króna árlega í niðurgreiðslur til landbúnaðar (búvörusamninga). Við aðild tæki sameiginleg landbúnaðarstefna ESB (CAP) við stórum hluta af þessari fjármögnun. Að þessu leyti væru framlögin til ESB ekki hrein viðbót við okkar hefðbundnu fjárlög, heldur kæmi sparnaður ríkissjóðs á móti.
- Rannsóknir og menntun: Áframhaldandi (og aukið) aðgengi að stærstu rannsóknarsjóðum heims.
Vegna þess hversu ríkt land Ísland er (há VLF á mann) er engu að síður fremur líklegt að við myndum borga meira inn í sameiginlega sjóði en við fengjum til baka. Við yrðum þá nettó greiðendur, líkt og Danmörk og Svíþjóð. Niðurstaðan gæti þó oltið á nákvæmum útfærslum aðildarsamningsins, til dæmis um landbúnaðar- og byggðamál.
Hinn faldi kostnaður krónunnar
Bein aðildargjöld segja hins vegar aðeins hálfa söguna. Stærsti ávinningurinn af aðild — og stærsti kostnaðurinn við að standa utan ESB í dag — felst í því að halda úti sjálfstæðum gjaldmiðli á örmarkaði. Við borgum hátt verð fyrir krónuna á hverju ári:
- Dýr gjaldeyrisforði: Til að verja krónuna falli þarf Seðlabanki Íslands að liggja á gríðarlegum gjaldeyrisforða, nú að andvirði nálægt 1.000 milljörðum króna. Bankinn á þennan erlenda gjaldeyri á lágum vöxtum (erlendis) en skuldar íslenskar krónur á móti á háum vöxtum (innanlands). Þessi vaxtamunur veldur miklu bókhaldslegu tapi hjá bankanum á hverju ári, sem þarf fyrr eða síðar að jafna út. Ef við tækjum upp evru yrði þessi risastóri gjaldeyrisforði og tilheyrandi kostnaður óþarfur.
- Rekstur Seðlabankans: Kostnaður við að halda úti fullbúnum seðlabanka sem stýrir peningastefnu fyrir 380.000 manns er hlutfallslega mikill. Við upptöku evru yrði sá rekstur mun einfaldari og ódýrari, þar sem Seðlabanki Evrópu tæki yfir yfirstjórn peningamála.
- Vaxtakostnaður almennings: Vegna krónunnar greiða íslensk heimili og fyrirtæki margfalt hærri vexti af lánum sínum en nágrannar okkar í Evrópu. Fjármagnskostnaður myndi lækka verulega við inngöngu.
- Fákeppni og tollar: Við borgum óbeinan kostnað í formi hærra vöruverðs vegna tolla og takmarkaðrar samkeppni á litlum lokuðum markaði, sem tollabandalagið og evran myndi uppræta.
Í stuttu máli:
Beinu aðildargjöldin myndu hækka miðað við núverandi EES-framlög. En sá viðbótarkostnaður myndi að öllum líkindum hverfa hratt í samanburði við þann gríðarlega sparnað sem ríki, fyrirtæki og heimili myndu njóta við að losna við kostnaðinn af gjaldeyrisforðanum, tollum og ofurvöxtum íslensku krónunnar.
Heimildir og ítarefni:
- Seðlabanki Íslands: Gjaldeyrisforði og tengdir liðir — Upplýsingar um stærð gjaldeyrisforðans sem Seðlabankinn þarf að viðhalda til að styðja við krónuna.
- Stjórnarráðið: EES-samningurinn — upplýsingar um EES-samninginn og núverandi þátttöku Íslands í samstarfsáætlunum.
- Evrópusambandið: Fjárlög ESB — yfirlit yfir hvernig fjárlög ESB virka og hvernig gjöld eru reiknuð út frá vergri landsframleiðslu.
- Skýrsla Seðlabanka Íslands um valkosti í gjaldmiðilsmálum (2012) — Greining á fórnarkostnaði og ávinningi af sjálfstæðri peningastefnu og krónunni gagnvart evru.