Þessi áhyggja kemur oft upp og hún er skiljanleg — skuldakreppan á evrusvæðinu 2010–2015, með dramatískum fyrirsögnum um björgun Grikklands, Írlands og Portúgals, skildi eftir þá mynd að ESB-ríki væru neydd til að borga mistök hvers annars. En raunveruleikinn er blæbrigðaríkari en fyrirsagnirnar gáfu til kynna, og lagagrundvöllurinn er skýr.
125. grein sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins — svokölluð „engin björgunarábyrgð" ákvæðið — segir skýrt að hvorki ESB né neitt aðildarríki beri ábyrgð á eða taki yfir skuldir annars aðildarríkis. Þetta er ekki tillaga; þetta er sáttmálaskuldbinding sem ætlað er að tryggja að hvert land viðhaldi eigin ríkisfjármálaaga.
Það sem gerðist í evrusvæðiskreppunni var ekki skuldatilfærsla. Ríki í vanda fengu lán frá Evrópska stöðugleikasjóðnum — lán sem þarf að endurgreiða, með vöxtum. Þetta er nær AGS-líkaninu (sem Ísland sjálft notaði 2008) en því að eitt land borgi reikninga annars. Lánveitandalöndin græddu á þessum lánum og Grikkland hefur verið að endurgreiða skuldbindingar sínar á áætlun.
Framlag Íslands til fjárhagsáætlunar ESB myndi miðast við landsframleiðslu — nokkurn veginn sambærilegt við það sem Ísland borgar þegar inn í EES í gegnum EES-styrktarkerfið, þó nokkru hærra. Þetta er félagsgjald fyrir þjónustu, markaðsaðgang og uppbyggingarsjóði sem ESB veitir. Það hefur ekkert að gera með skuldir annarra ríkja.
Eitt réttmætt atriði er þetta: ESB hefur nýlega innleitt sameiginlega lántöku í gegnum NextGenerationEU endurreisnarkerfið, þar sem ESB tekur sameiginlega lán sem aðildarríki endurgreiða saman. Ísland myndi taka þátt í þessu sem aðildarríki. En þetta er kerfi með skilgreind markmið (bati eftir heimsfaraldur, græn umskipti, stafræn umbreyting) og skilgreinda endurgreiðsluáætlun — ekki ótakmörkuð skuldbinding um að mæta fjárhagsskorti annarra landa.
Niðurstaðan: ESB-aðild þýðir að greiða félagsframlag í hlutfalli við efnahag landsins. Það þýðir ekki að erfa skuldir annarra.
Heimildir: Sáttmáli um starfshætti ESB, gr. 125 (engin björgunarábyrgð); Evrópski stöðugleikasjóðurinn, „Lending toolkit" samantekt 2024; framkvæmdastjórn ESB, „NextGenerationEU" upplýsingablað 2024; fjármálaráðuneytið, EES-framlög Íslands 2024.