Þetta er eðlilegt áhyggjuefni. Skuldakreppan á evrusvæðinu árin 2010–2015, með dramatískum fyrirsögnum um neyðaraðstoð við Grikkland, Írland og Portúgal, skildi eftir þá tilfinningu að ESB-ríki væru knúin til að borga fyrir mistök hvers annars. En raunveruleikinn er blæbrigðaríkari en fyrirsagnirnar gáfu til kynna.
Stutta svarið er nei — og lagaumgjörðin er skýr.
Sáttmálinn bannar yfirtöku skulda
Í 125. grein sáttmálans um starfshætti ESB (TFEU) — gjarnan kallað no bailout-ákvæðið — er tekið skýrt fram að hvorki ESB né nokkurt aðildarríki skuli bera ábyrgð á eða taka á sig skuldir annars aðildarríkis. Þetta er sáttmálabundin skylda sem er ætlað að tryggja að hvert land sýni aga í ríkisfjármálum sínum.
Hvað gerðist þá í evrukreppunni?
Það sem gerðist var alls ekki yfirfærsla skulda milli ríkja. Lönd í erfiðleikum fengu neyðarlán í gegnum Evrópska stöðugleikakerfið (ESM) — lán sem þarf að endurgreiða að fullu, með vöxtum. Þetta svipar mun meira til vinnubragða Alþjóðagjaldeyrissjóðsins (sem við nýttum okkur sjálf árið 2008) heldur en til þess að eitt land greiði reikningana fyrir annað. Lánveitendurnir höfðu á endanum hagnað af þessum lánum og Grikkland hefur staðið skil á öllum endurgreiðslum samkvæmt áætlun. Gríska ríkið borgar um þessar mundir lægri vexti (í evrum) en hið bandaríska (í dollurum), svo dæmi sé tekið.
Hvað myndum við borga?
Framlag okkar til fjárlaga ESB myndi byggjast á landsframleiðslu. Í grundvallaratriðum yrði það sambærilegt við það sem við borgum nú þegar vegna EES-samningsins í gegnum Uppbyggingarsjóð EES, þótt upphæðin yrði nokkuð hærri við fulla aðild. Þetta er félagsgjald fyrir þá þjónustu, markaðsaðgang og uppbyggingarsjóði sem ESB býður upp á. Framlagið er skuldum annarra landa óviðkomandi og gengur ekki til þess að greiða þær.
Hvað með sameiginlegar lántökur?
ESB kynnti nýlega til leiks sameiginlegar lántökur í gegnum viðreisnarsjóðinn NextGenerationEU. Þar fær ESB fjármuni sameiginlega að láni sem aðildarríkin greiða sameiginlega til baka. Við myndum taka þátt í þessu sem aðildarríki. En þetta er sérstök aðgerð með skýrt afmörkuðum markmiðum (viðreisn eftir heimsfaraldurinn, græn umskipti, stafræn umbreyting) og fyrirfram ákveðinni endurgreiðsluáætlun — ekki óútfylltur tékki eða opin skuldbinding til að mæta fjárlagahalla hjá öðrum löndum.
Rétt er þó að taka fram að umræða er í gangi innan ESB um hvort sameiginlegar lántökur eigi að verða varanlegt verkfæri, meðal annars til að fjármagna varnarmál og tækniþróun. Þeirri umræðu er ekki lokið og skoðanir eru skiptar. Niðurstaðan gæti haft áhrif á fjárhagslegar skuldbindingar aðildarríkja til framtíðar.
Í stuttu máli: Aðild að ESB felur í sér „félagsgjald“ í réttu hlutfalli við stærð hagkerfisins, með svipuðum hætti og verið hefur í EES. Það þýðir ekki að við tökum á okkur skuldir annarra aðildarríkja.
Heimildir og ítarefni:
- Sáttmálinn um starfshætti Evrópusambandsins (TFEU), 125. gr. Kveður á um að hvorki ESB né aðildarríkin taki á sig eða beri ábyrgð á skuldbindingum annarra aðildarríkja (no bailout-ákvæðið).
- Evrópska stöðugleikakerfið (ESM) — neyðarlánakerfi evrusvæðisins. Útskýrir hvernig neyðarlán virka og kröfur um endurgreiðslur og vexti.
- Framkvæmdastjórn ESB: NextGenerationEU — opinber upplýsingasíða um viðreisnarsjóðinn og sameiginlegar lántökur.
- Fjármála- og efnahagsráðuneytið: EES-samningurinn — upplýsingar um núverandi fjárframlög Íslands vegna EES-samningsins.
- Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn: Iceland — 2008 Stand-By Arrangement — til samanburðar við eðli neyðarlána á evrusvæðinu.
- ESM: Greece — Financial Assistance — yfirlit yfir neyðarlán til Grikklands og endurgreiðsluáætlun.