Í þrjá aldarfjórðunga hefur öryggi okkar hvílt á tveimur stoðum: stofnaðild að NATO frá 1949 og varnarsamningnum við Bandaríkin frá 1951. Þetta fyrirkomulag hefur reynst okkur vel. Við erum 400.000 manna sjálfstætt land án hers og höfum komist upp með það. En undir báðum stoðunum var ósögð forsenda: að Bandaríkin væru traustur og ótvíræður bandamaður.
Heimurinn hefur breyst hratt að undanförnu
Innrás Rússlands í Úkraínu árið 2022 hratt af stað stærsta stríði í Evrópu frá 1945. Átökin hafa einnig birst utan landamæra Úkraínu. Neðansjávarstrengir og gasleiðslur í Eystrasalti hafa til dæmis ítrekað verið skemmdar við grunsamlegar kringumstæður.
Þetta kemur okkur beinlínis við. Nær öll samskipti okkar við umheiminn fara um ljósleiðarastrengi á hafsbotni. Á sama tíma fer fram hernaðaruppbygging á norðurslóðum. Rússland hefur endurreist herstöðvar norðurflotans, og hafsvæðið milli Grænlands, Íslands og Bretlands — GIUK-hliðið — er aftur orðið lykilsvæði í vörnum Atlantshafsins, rétt eins og í kalda stríðinu.
Nánasti bandamaður okkar hefur augastað á nágrannanum
Svo er það seinni stoðin. Forseti Bandaríkjanna hefur ítrekað lýst því yfir að Bandaríkin þurfi að eignast Grænland og neitað að útiloka efnahagslegan eða jafnvel hernaðarlegan þrýsting í því skyni. Þessum þrýstingi er beitt gegn Danmörku, bandalagsríki okkar í NATO og einni af okkar nánustu vinaþjóðum — og hann snýst um landið sem er okkar næsti nágranni. Í janúar 2026 gekk þetta svo langt að Bandaríkin hótuðu Danmörku og fleiri Evrópuríkjum refsitollum vegna Grænlands. ESB svaraði þessum hótunum sem ein heild, þétt að baki Danmerkur.
Öryggistrygging sem áður var vís er nú vafa undirorpin. Bandarískir ráðamenn draga opinskátt í efa skuldbindingar sínar gagnvart bandalagsríkjum sem „borga ekki nóg“. Í Washington er endurskoðað hversu miklum herafla Bandaríkin hyggjast halda úti í Evrópu.
Norrænu grannþjóðirnar hafa þegar brugðist við. Finnland og Svíþjóð sögðu skilið við hernaðarlegt hlutleysi — hjá Svíum meira en tveggja alda gamalt — og gengu í NATO 2023 og 2024. Danmörk felldi undanþágu sína frá varnarsamstarfi ESB úr gildi í þjóðaratkvæðagreiðslu 2022. Norrænu ríkin hafa jafnframt eflt viðnámsþrótt sinn með margvíslegum hætti, meðal annars með því að hvetja almenning til viðbúnaðar sem gagnast ef til átaka kemur, svo sem við Rússa.
ESB er í vaxandi mæli öryggisbandalag
ESB var stofnað sem friðarverkefni og er það enn. NATO er áfram undirstaða sameiginlegra varna í Evrópu. En frá 2022 hefur ESB stigið stærri skref í öryggis- og varnarmálum en næstu þrjátíu ár á undan samanlagt, í því skyni að efla öryggi aðildarríkja með víðtækum hætti, til hliðar við NATO.
Í sáttmálum ESB er gagnkvæmt hjálparákvæði, 42. gr. (7. mgr.): verði aðildarríki fyrir vopnaðri árás á yfirráðasvæði sínu ber hinum skylda til að aðstoða það með öllum tiltækum ráðum. Frakkland virkjaði ákvæðið eftir hryðjuverkaárásirnar í París 2015 og öll aðildarríkin brugðust við. Sérstakt samstöðuákvæði nær svo yfir hryðjuverk og hamfarir, hvort sem þær eru af náttúrunnar eða manna völdum.
Öryggi snýst í dag um fleira en hermenn. Það snýst um orku, netvarnir, aðfangakeðjur, matvæli, lyf, vernd mikilvægra innviða og viðnám gegn efnahagslegum þvingunum. ESB hefur smíðað verkfæri fyrir allt þetta. Þar á meðal er varnartæki gegn þvingunum (e. Anti-Coercion Instrument) sem gerir sambandinu kleift að svara sem ein heild þegar erlent stórveldi reynir að kúga einstakt aðildarríki með tollum eða viðskiptahótunum. 400.000 manna þjóð sem semur ein við stórveldi hefur nánast ekkert vogarafl. 450 milljóna manna markaður hefur það.
Hverju aðild myndi breyta — og hverju ekki
Aðild kæmi ekki í stað NATO og byggi ekki til íslenskan her. Sáttmálarnir geta ekki skyldað aðildarríki til að koma sér upp herafla, eins og við förum yfir í öðru korti. Varnarsamningurinn við Bandaríkin héldi gildi sínu. ESB leysir bandaríska hernaðargetu ekki af hólmi á næstu árum; uppbygging evrópskrar getu tekur tíma.
Það sem aðild myndi breyta er staða okkar sjálfra. Í dag leggjumst við gjarnan á árar með utanríkisstefnu og aðgerðum ESB eftir að ákvarðanirnar hafa verið teknar, án þess að hafa komið að þeim. Sem aðildarríki sætum við við borðið þar sem utanríkis- og öryggisstefna Evrópu er mótuð, með neitunarvald, því slíkar ákvarðanir krefjast einróma samþykkis. Rödd smáríkja vegur þar þyngra en stærðin segir til um. Við værum innan gagnkvæma hjálparákvæðisins í stað þess að standa utan þess, og innan öflugrar efnahagsblokkar sem mætir þvingunum sameinuð.
Í stuttu máli: Öryggi okkar hefur hvílt á velvilja eins stórveldis hinum megin Atlantshafsins. Sá velvilji er orðinn ótryggari á sama tíma og ógnirnar — við sæstrengina, við stöðugleika norðurslóða, við lítil hagkerfi undir þrýstingi stórvelda — fara vaxandi. Aðild að ESB kæmi ekki í stað NATO, en hún bætir við öðru akkeri: 27 bandalagsríkjum sem skuldbundin eru með sáttmála til að koma okkur til aðstoðar, og sæti við borðið þar sem ákvarðanir um öryggi álfunnar eru teknar. Í ólgusjó er ekki gott að liggja aðeins við eitt akkeri.
Heimildir og ítarefni:
- 42. grein sáttmálans um Evrópusambandið — gagnkvæma hjálparákvæðið (7. mgr.) og skýr viðurkenning á því að NATO sé áfram undirstaða sameiginlegra varna fyrir aðildarríki þess.
- Hvítbók um evrópskar varnir — Readiness 2030 — áætlun framkvæmdastjórnar ESB frá mars 2025 um að virkja allt að 800 milljarða evra til evrópskra varna, þar með talið 150 milljarða evra lánaúrræðið SAFE.
- Reuters: Trump segir að Bandaríkin muni ná Grænlandi „á einn eða annan hátt“ — ávarp til bandaríska þingsins, mars 2025.
- Sameiginleg yfirlýsing forseta leiðtogaráðsins og framkvæmdastjórnar ESB um Grænland — 17. janúar 2026, þegar þrýstingur Bandaríkjanna á Danmörku stóð sem hæst: „ESB stendur heilshugar með Danmörku og íbúum Grænlands. Friðhelgi yfirráðasvæðis og fullveldi eru grundvallarreglur þjóðaréttar."
- Defense News: Pentagon hefur hafið endurskoðun á herafla Bandaríkjanna í Evrópu — formleg endurskoðun kynnt í júní–júlí 2026; um 5.000 hermenn þegar kallaðir heim frá Þýskalandi.
- NATO hleypir Baltic Sentry af stokkunum til að vernda mikilvæga neðansjávarinnviði — föst viðvera NATO sem komið var á fót í janúar 2025 eftir ítrekaðar skemmdir á strengjum og leiðslum í Eystrasalti.
- Öryggis- og varnarsamstarf ESB og Bretlands — samþykkt í maí 2025.
- Þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland — þjóðaröryggisstefna Íslands (þingsályktun, uppfærð 2023) og yfirlit utanríkisráðuneytisins yfir varnarsamstarf okkar, þar á meðal tvíhliða varnarsamninginn frá 1951.