Þetta er eðlileg spurning og vel skiljanlegt áhyggjuefni. Svarið veltur á því hvaða áhrifavald við höfum í dag og hvað myndi í raun breytast við aðild.
Staðan í dag: Reglur án atkvæðisréttar
Í gegnum EES-samninginn tökum við upp nánast allt regluverk ESB um innri markaðinn. Það samsvarar um þremur fjórðu hlutum allrar ESB-löggjafar sem hefur bein áhrif á landsrétt. Þar á meðal eru reglur sem varða vinnumarkað, matvælaöryggi, umhverfismál, neytendavernd og fjármálamarkaði, svo dæmi séu nefnd.
Við eigum að hafa svokölluð „mótunaráhrif“ á þessa löggjöf, en við höfum engan atkvæðisrétt. Í reynd sitja íslenskir embættismenn í sérfræðinefndum á byrjunarstigum og koma sjónarmiðum á framfæri, en þegar kemur að sjálfri atkvæðagreiðslunni þurfa þeir að yfirgefa herbergið. Löggjöfin er síðan samþykkt og við innleiðum hana.
Þetta fyrirkomulag hefur oft verið kallað „faxlýðræði“ — við fáum reglurnar sendar og innleiðum þær, en eigum enga aðkomu að endanlegri mótun þeirra.
Hvað myndum við öðlast?
Innan ESB myndum við fá fulla þátttöku í ákvarðanatöku. Við hefðum jafn mörg atkvæði í Ráðherraráðinu og Framkvæmdastjórn ESB eins og t.d. Þýskaland, og neitunarvald um lykilákvarðanir. Á Evrópuþinginu fengjum við 6 sæti af 720.
Smáríki hafa hlutfallslega mun meira vægi í kerfi ESB en stærð þeirra gefur til kynna. Í ráðherraráðinu, þar sem mikilvægustu ákvarðanirnar eru teknar, hafa fámenn ríki á borð við Lúxemborg og Möltu raunveruleg áhrif á niðurstöður og beita atkvæði sínu grimmt til að verja eigin hagsmuni.
Þá má búast við að Norðurlandaþjóðirnar hafi með sér þétt samstarf innan stofnana ESB, sem eykur sameiginlegt vægi þeirra enn frekar.
Í stað þess að fá reglurnar sendar tilbúnar, myndum við taka þátt í að skrifa þær.
Er sameiginleg ákvarðanataka fullveldistap?
Þetta er kjarni málsins. Aðild þýðir að hluti ákvarðana er tekinn sameiginlega með öðrum þjóðum í stað þess að við tökum þær einhliða. En núverandi staða okkar felur heldur ekki í sér fullt sjálfstæði — hún snýst í raun um að fylgja ákvörðunum annarra.
Ísland hefur í fræðilegu tilliti rétt til að beita neitunarvaldi gegn nýjum ESB-gerðum í EES-samningnum. Í reynd hefur þessi réttur nánast aldrei verið nýttur, því afleiðingarnar — að viðkomandi hluti samningsins falli úr gildi — þykja of alvarlegar fyrir íslenskt atvinnulíf.
Fullveldi er nefnilega ekki einungis formlegur réttur til að segja nei á blaði. Það er líka raunverulegt vald til að hafa áhrif á eigið umhverfi.
Í stuttu máli: Í dag fylgjum við reglum sem aðrir setja. Innan ESB myndum við taka þátt í að setja þær. Hvort manni finnist það auka eða minnka fullveldi þjóðarinnar fer algjörlega eftir því hvort maður metur meira: raunveruleg áhrif við samningaborðið, eða formlegan neitunarrétt sem er nánast aldrei nýttur.
Heimildir og ítarefni:
- EES-samningurinn, 99.–101. gr. — um upplýsingagjöf, samráð og mótunaráhrif EFTA-ríkja á löggjöf ESB.
- Sáttmálinn um Evrópusambandið (TEU) — 14. gr. (um Evrópuþingið) og 16. gr. (um ráðherraráðið og atkvæðagreiðslur).
- Utanríkisráðuneytið: skýrsla starfshóps um EES-samninginn (2019) — ítarleg greining á þátttöku Íslands og áhrifum EES-samningsins á stjórnsýsluna.
- Stjórnarráð Íslands: EES-málefni — upplýsingavefur um framkvæmd EES-samningsins og tengsl við ESB.