Það er algengur misskilningur að aðild að Evrópusambandinu hafi í för með sér kröfu um stofnun hers eða þátttöku í evrópskum herafla. Fyrir land eins og Ísland, sem hefur aldrei verið með her, er mikilvægt að skoða nákvæmlega hvað sáttmálar ESB segja.
Er til sameiginlegur Evrópuher?
Nei, það er enginn „Evrópuher“ til. Varnar- og öryggismál eru fyrst og fremst á forræði hvers aðildarríkis fyrir sig. ESB er með sameiginlega öryggis- og varnarstefnu (CSDP) sem snýst að mestu um friðargæslu, uppbyggingu á hamfarasvæðum og landamæraeftirlit. Þátttaka aðildarríkja í slíkum aðgerðum er valkvæð.
Hvert ríki ræður því sjálft hvernig það hagar vörnum sínum og ákveður sjálft hvort það leggur til mannskap í verkefni ESB. Þar sem Ísland er ekki með her yrðum við eðli málsins samkvæmt ekki krafin um hermenn. Við gætum hins vegar lagt til borgaralega sérfræðinga í björgun, friðargæslu eða uppbyggingu, líkt og við gerum í dag, ef við svo kjósum.
Sérstaða Íslands og hlutlausra ríkja
Sáttmálar ESB taka skýrt tillit til landa sem hafa aðra varnarstefnu en meirihlutinn. Austurríki og Írland eru til að mynda hlutlaus samkvæmt stjórnarskrá og standa utan hernaðarbandalaga.
Írland er einmitt athyglisvert fordæmi. Þegar Lissabon-sáttmálinn var til umræðu höfðu Írar miklar áhyggjur af því að stefnt væri að stofnun Evrópuhers og upptöku herskyldu. Til að eyða öllum vafa fengu þeir fram sérstaka viðbótarbókun við Evrópusáttmálana (e. Protocol on the concerns of the Irish people). Þar er tekið skýrt fram að sáttmálarnir feli hvorki í sér stofnun Evrópuhers né upptöku herskyldu og hafi engin áhrif á hernaðarlegt hlutleysi Írlands. Viðbótarbókanir við ESB-sáttmálana hafa sama lagagildi og sáttmálarnir sjálfir. Þeim verður ekki breytt nema með samþykki allra aðildarríkja.
Írska viðbótin ætti að duga til að slá á áhyggjur hérlendis, en fordæmið sýnir að ef talin væri þörf á því, væri mjög líklega unnt að fá sérstaka viðbótarbókun varðandi herleysi Íslands í okkar aðildarsamningi.
Þá má halda því til haga að áður en gengið yrði í ESB þyrfti að breyta íslensku stjórnarskránni. Í sömu atrennu væri unnt að bæta við stjórnarskrána banni við herskyldu - eins og lagt var til í frumvarpi Stjórnlagaráðs á sínum tíma (31. gr.).
NATO er áfram okkar helsta öryggistrygging
Fyrir flest ESB-ríki, þar á meðal Ísland, er NATO undirstaðan í varnarmálum þeirra. Sáttmálar ESB viðurkenna beinlínis að NATO sé grundvöllur sameiginlegra varna fyrir þau ríki sem þar eru. Innganga í ESB breytir engu um okkar núverandi öryggisstefnu: Við erum í NATO án þess að vera með okkar eigin her, og nákvæmlega sama fyrirkomulag myndi gilda ef við værum líka í ESB.
Í stuttu máli: ESB er ekki hernaðarbandalag og getur ekki tekið ákvarðanir um að stofna her án þess að öll aðildarríkin samþykki það einróma (þar sem Ísland væri með neitunarvald). Sem ESB-ríki yrði Ísland eina landið án hers. Við myndum halda okkar öryggistengslum í gegnum NATO og fengjum sama lagalega skjól til að vernda okkar sérstöðu og hlutlaus ríki hafa fengið.
Heimildir og ítarefni:
- Til að eyða öllum vafa um áhrif Lissabon-sáttmálans var gerð sérstök lagaleg viðbótarbókun (Protocol) sem er nú varanlega tengd við sáttmála Evrópusambandsins. Í 3. grein bókunarinnar kemur skýrum stöfum fram að ESB krefst hvorki stofnunar Evrópuhers né herskyldu og virðir að fullu hefðbundið hlutleysi ríkja eins og Írlands. Sjá formlegu bókunina í Stjórnartíðindum ESB (Official Journal L 60, 2013).
- Í 42. grein Sáttmálans um Evrópusambandið (TEU) er kveðið á um varnarsamstarf ESB. Þar stendur skýrum stöfum að stefna sambandsins skuli ekki skerða sérstakt eðli öryggis- og varnarstefnu ákveðinna aðildarríkja og að aðildarríki sem eru í NATO skuli áfram byggja varnir sínar á því bandalagi. Sjá 42. grein TEU á Eur-Lex.
- Á vef Utanríkisþjónustu Evrópusambandsins (EEAS) er farið yfir hvernig varnarsamstarfið (CSDP) virkar í reynd. Aðgerðir felast einkum í friðargæslu utan landamæra ESB og þátttaka er alfarið á ábyrgð hvers aðildarríkis. Sjá kynningu á CSDP á vef EEAS.