Fyrir land sem hefur aldrei verið með her er þetta aðkallandi spurning. Svarið er skýrt: ESB er ekki hernaðarbandalag og getur ekki krafist þess að nokkurt ríki stofni her eða taki upp herskyldu.
Er til sameiginlegur Evrópuher?
Nei, enginn „Evrópuher" er til. Varnar- og öryggismál eru fyrst og fremst á forræði hvers aðildarríkis. ESB er með sameiginlega öryggis- og varnarstefnu (CSDP) sem snýst meira um friðargæslu, uppbyggingu á hamfarasvæðum og landamæraeftirlit. Þátttaka aðildarríkja í slíkum aðgerðum er algjörlega valkvæð.
Hvert ríki ræður því sjálft hvernig það hagar sínum vörnum. Ríki með her ákveða sjálf hvort þau leggja til mannskap í verkefni ESB, og ríki án hers — eins og Ísland — verða eðli málsins samkvæmt ekki krafin um hermenn.
Sérstaða herlausra og hlutlausra ríkja
Sáttmálar ESB taka sérstakt tillit til landa sem hafa aðra varnarstefnu en meirihlutinn. Lúxemborg er í ESB en treystir á bandamenn sína í varnarmálum. Ríki eins og Austurríki og Írland eru hlutlaus samkvæmt stjórnarskrá og standa utan hernaðarbandalaga.
Gott fordæmi er Írland. Þegar Lissabon-sáttmálinn var til umræðu höfðu Írar miklar áhyggjur af því að stefnt væri að stofnun Evrópuhers og upptöku herskyldu. Til að eyða öllum vafa fengu Írar fram sérstaka lagalega viðbótarbókun við Evrópusáttmálana (Protocol on the concerns of the Irish people). Þar er tekið skýrt fram að sáttmálarnir feli hvorki í sér stofnun Evrópuhers né upptöku herskyldu og hafi engin áhrif á hernaðarlegt hlutleysi Írlands. Viðbótarbókanir við ESB-sáttmálana hafa sama lagagildi og sáttmálarnir sjálfir. Þeim verður ekki breytt nema með samþykki allra aðildarríkja.
Við hugsanlega aðild myndi Ísland, rétt eins og Írland, tryggja sína hefðbundnu stefnu um herleysi í aðildarsamningi.
NATO er áfram okkar helsta öryggistrygging
Fyrir flest ESB-ríki, þar á meðal Ísland, er NATO undirstaðan í varnarmálefnum. Sáttmálar ESB viðurkenna beinlínis að NATO sé grundvöllur sameiginlegra varna fyrir þau ríki sem þar eru. Innganga í ESB breytir engu um okkar núverandi öryggisstefnu: Við erum í NATO án þess að vera með okkar eigin her, og nákvæmlega sama fyrirkomulag myndi gilda ef við værum líka í ESB.
Í stuttu máli: ESB er ekki hernaðarbandalag og getur ekki tekið ákvarðanir um að stofna her án þess að öll aðildarríkin samþykki það einróma — þar sem Ísland væri með neitunarvald. Sem ESB-ríki yrði Ísland áfram herlaust, við myndum halda okkar öryggistengslum í gegnum NATO og fengjum sama lagalega skjól og Írar fengu til að vernda sína sérstöðu.
Heimildir og ítarefni:
- Til að eyða öllum vafa um áhrif Lissabon-sáttmálans var gerð sérstök lagaleg viðbótarbókun (Protocol) sem er nú varanlega tengd við sáttmála Evrópusambandsins. Í 3. grein bókunarinnar kemur skýrum stöfum fram að ESB krefst hvorki stofnunar Evrópuhers né herskyldu og virðir að fullu hefðbundið hlutleysi ríkja eins og Írlands. Sjá formlegu bókunina í Stjórnartíðindum ESB (Official Journal L 60, 2013).
- Í 42. grein Sáttmálans um Evrópusambandið (TEU) er kveðið á um varnarsamstarf ESB. Þar stendur skýrum stöfum að stefna sambandsins skuli ekki skerða sérstakt eðli öryggis- og varnarstefnu ákveðinna aðildarríkja og að aðildarríki sem eru í NATO skuli áfram byggja varnir sínar á því bandalagi. Sjá 42. grein TEU á Eur-Lex.
- Á vef Utanríkisþjónustu Evrópusambandsins (EEAS) er farið yfir hvernig varnarsamstarfið (CSDP) virkar í reynd. Aðgerðir felast einkum í friðargæslu utan landamæra ESB og þátttaka er alfarið á ábyrgð hvers aðildarríkis. Sjá kynningu á CSDP á vef EEAS.