Ísland býr yfir einu öflugasta lífeyriskerfi heims miðað við mannfjölda og stærð hagkerfisins. En sú staðreynd hefur skapað vanda sem sjaldan er rætt um: Mun krónuhagkerfið geta afhent vöru og þjónustu í samræmi við væntingar lífeyrisþega þegar þar að kemur?
Hvalur í baðkari og samþjöppunaráhætta
Lífeyrissjóðirnir okkar eiga nú eignir sem nema yfir 200% af landsframleiðslu. Vegna þess að lífeyrir er greiddur í íslenskum krónum, binda lög og áhættustýring hendur þeirra um hversu stóran hluta sjóðanna má ávaxta erlendis — vegna gengisáhættu.
Þetta þýðir að sjóðirnir eru neyddir til að dæla stærstum hluta iðgjalda og ávöxtunar aftur inn í hið litla íslenska krónuhagkerfi. Þeir eiga orðið yfirgnæfandi hlut í öllu sem hægt er að eiga hér á landi: hlutabréfum, skuldabréfum, sjóðum og húsnæðislánum. Þeir eru eins og hvalur í baðkari; um leið og þeir hreyfa sig skvettist upp úr. Þessi mikla samþjöppun eykur hættuna á eignabólum innanlands og er fremur verðbólguhvetjandi en hitt.
Lærdómurinn frá 2008: Þegar kaupmátturinn brann upp
Hrunið 2008 er dæmi um veikleika kerfisins. Verðmæti margra innlendra eigna sjóðanna lækkaði verulega. Í kjölfar gengishruns krónunnar og verðbólgu dróst kaupmáttur lífeyris jafnframt saman. Það tók mörg ár fyrir sjóðina að jafna sig á áfallinu, og fyrir lífeyrisréttindin að ná fyrri kaupmætti.
Hvað myndi breytast með evru?
Innganga í evrusamstarfið breytir grundvallarforsendum lífeyriskerfisins:
- Sjálfvirk breyting í evru: Allar krónueignir lífeyrissjóðanna myndu sjálfkrafa breytast í evrur, í boði evrópska seðlabankans. Í einu vetfangi væri allur lífeyrissparnaður landsmanna orðinn að kröfu á hið gríðarstóra evrópska hagkerfi — í stað þess að vera krafa á pínulítið krónuhagkerfi, með öðrum orðum okkur sjálf.
- Áhættudreifing: Lífeyrissjóðirnir losna við krónutenginguna og geta fjárfest hvar sem er í Evrópu — í hollenskum hlutabréfum eða þýskum innviðum — án nokkurrar gengisáhættu. Þeir hætta að vera læstir inni á Íslandi.
- Kaupmátturinn tryggður: Þegar stórar kynslóðir fara á eftirlaun og kaupa innfluttar vörur fyrir lífeyrinn þurfa þær ekki lengur að óttast að krónan falli undan þrýstingnum.
Í stuttu máli: Evran leysir ekki öll vandamál, en hún leysir stærsta einstaka vandamál lífeyriskerfisins. Hún gerir sjóðunum kleift að dreifa eignasöfnum út fyrir landsteinana án gengisáhættu og tryggir að kaupmáttur sem þú safnar þér upp fyrir efri árin brenni ekki upp í næsta hruni eða gengisfellingu.
Heimildir og ítarefni:
- Greiningar á eignum lífeyrissjóðanna, sem og hlutfalli þeirra af vergri landsframleiðslu (VLF), má finna í reglubundnum útgáfum Seðlabankans á ritinu Fjármálastöðugleiki. Hægt er að skoða hrágögn um eignir sjóðanna á tölfræðivef Landssamtaka lífeyrissjóða.
- Árið 2014 gáfu Landssamtök lífeyrissjóða út ítarlega rannsóknarskýrslu eftir dr. Ásgeir Jónsson (núverandi seðlabankastjóra) og dr. Hersi Sigurgeirsson, Áhættudreifing eða einangrun? Þar er farið djúpt ofan í tengsl lífeyrissparnaðar, greiðslujafnaðar og þörfina á að auka erlendar fjárfestingar. Hlaða niður skýrslunni hér (PDF).
- Myndlíkingin „hvalur í baðkari" ruddi sér til rúms eftir útgáfu sérstakrar rannsóknarskýrslu á starfsemi lífeyrissjóðanna árið 2012. Hún lýsir fullkomlega samþjöppunaráhættunni sem fylgir því að dæla gríðarlegu fjármagni inn á lítinn lokaðan markað. Sjá t.d. greinina „Hvalur og fíll" á Vísi frá árinu 2012 þar sem farið er yfir hugtakið í þessu samhengi.
- Til að sjá svart á hvítu hvernig verðgildi sparnaðar tapaðist samhliða hruni krónunnar 2008 er hægt að fletta upp í talnaefni stofnana: á vef Hagstofunnar má nálgast sögulega þróun vísitölu neysluverðs og á vef Seðlabankans er gagnagrunnur og tímaraðir fyrir opinbera gengisskráningu þar sem hægt er að kalla fram gengi krónunnar gagnvart helstu gjaldmiðlum aftur í tímann.