Fjórir mikilvægir þættir myndu breyta rekstrarumhverfi lítilla fyrirtækja á Íslandi ef við stígum skrefið til fulls inn í ESB:
Tollasambandið: Engin tollskjöl eða upprunavottorð
Ísland er nú þegar hluti af innri markaðnum í gegnum EES-samninginn, en við stöndum utan tollasambands ESB. Vegna þessa þurfa íslensk fyrirtæki enn að útbúa tollskýrslur, útflutningsskýrslur og upprunavottorð þegar þau senda vörur til Evrópu eða taka á móti vörum þaðan. Til að vara njóti tollfrelsis samkvæmt EES-samningnum þarf hún nefnilega að uppfylla upprunareglur — það þarf að sýna fram á að hún sé í raun framleidd innan svæðisins. Fyrir lítið fyrirtæki sem setur saman vöru úr aðföngum víða að getur það eitt verið drjúg skriffinnska. Jafnvel þótt varan sjálf beri engan toll er þessi pappírsvinna, tollafgreiðslugjöldin og tafir á landamærum raunverulegur þröskuldur.
Innan ESB eru allar slíkar kröfur afnumdar, afgreiðslugjöld hverfa og tollamörk eru engin. Vörur flæða milli Reykjavíkur og Parísar nákvæmlega eins og á milli Reykjavíkur og Akureyrar — án skjala, án gjalda og án tafa.
Á móti kemur að í tollasambandinu tækjum við upp sameiginlega ytri tolla ESB. Ísland leggur í dag nær enga tolla á iðnaðarvörur, þannig að innflutningur beint frá ríkjum utan sambandsins — til dæmis Kína — gæti borið toll sem hann ber ekki nú. Dæmi um það er tollur á kínverska bíla sem um gilda sérstök ákvæði og fjallað er um á öðru korti.
Hversu þungt vegur þetta? Minna en ætla mætti af umræðunni. Ytri tollar ESB á þeim vöruflokkum sem framleiðslu- og tæknifyrirtæki flytja helst inn — íhlutum í rafeindabúnað, vélum og vélarhlutum — eru almennt lágir, á bilinu 0–5%. Á tölvum, fjarskiptabúnaði og flestum rafeindaíhlutum er tollurinn 0% samkvæmt alþjóðlega upplýsingatæknisamningnum (ITA) sem ESB á aðild að. Þar við bætist að drjúgur hluti kínverskra aðfanga kemur til okkar í gegnum evrópska birgja og er þá þegar kominn inn fyrir tollmúrinn. Fullyrðingar um að missir fríverslunarsamningsins við Kína yrði til trafala fyrir íslenskt atvinnulíf standast því illa skoðun.
Netverslun til Evrópu: VSK í einu lagi (One-Stop Shop)
Í dag er sala til neytenda í ESB-ríkjum snúin fyrir íslenskar netverslanir. Annaðhvort lendir sendingin í innflutningsferli hjá kaupandanum, sem greiðir þá virðisaukaskatt og umsýslugjald flutningsaðila áður en pakkinn fæst afhentur — upplifun sem drepur endurtekin viðskipti — eða verslunin skráir sig í IOSS-kerfi ESB til að innheimta skattinn strax í netkassanum. Sá hængur er á að fyrirtæki utan ESB verða að ráða sér milligönguaðila með staðfestu innan sambandsins til að nota kerfið, með tilheyrandi kostnaði. Eina undanþágan frá því er Noregur, sem hefur gert sérstakan samstarfssamning við ESB um virðisaukaskatt.
Innan ESB snýst dæmið við. Þá innheimtum við einfaldlega VSK viðkomandi lands beint í netkassanum og skilum honum í einni ársfjórðungslegri skilagrein heima, í gegnum svokallað One-Stop Shop (OSS) kerfi — án nokkurs milligönguaðila. Pakkinn fer rakleiðis heim að dyrum kaupandans úti í Evrópu eins og um innanlandssendingu væri að ræða. Sama gildir í hina áttina, við innflutning til Íslands.
Greiðslu- og verslunarþjónustur
Alþjóðlegar greiðslu- og verslunarþjónustur meta hvert land utan ESB sem sérstakt viðskiptatilvik: eigin gjaldmiðill, eigið regluverk, eigin skattskil. Fyrir 400 þúsund manna markað með krónu er niðurstaðan nær alltaf sú sama — það borgar sig ekki.
- Stripe — vinsælasta greiðsluþjónusta heims fyrir netverslanir — styður öll 27 aðildarríki ESB, þar á meðal þau minnstu, Möltu og Kýpur. Ísland er ekki á listanum og hefur aldrei verið; íslenskt fyrirtæki þarf að stofna dótturfélag erlendis til að nota þjónustuna.
- Shopify Payments — innbyggða, ódýra greiðslulausnin í stærsta netverslunarkerfi heims — bætti vorið 2025 við stuðningi við nánast öll smærri ríki ESB: Eistland, Lettland, Litháen, Möltu, Króatíu, Slóveníu, Kýpur og fleiri. Ísland varð eftir.
ESB-aðild skyldar að vísu engan þjónustuaðila til að koma hingað — Noregur fékk til dæmis stuðning beggja á endanum, utan ESB en með fjórtán sinnum stærri markað en okkar. En mynstrið er skýrt: þegar þessi fyrirtæki opna fyrir Evrópu ná þau til allra aðildarríkja, hversu smá sem þau eru, því regluverkið, VSK-kerfið og gjaldmiðillinn eru þau sömu. Með aðild og evru hættum við að vera sértilvik sem krefst sérstakrar ákvörðunar og fylgjum þess í stað með þegar opnað er fyrir álfuna alla.
Lægri fjármagnskostnaður með evru
Vextir á lánum til fyrirtækja á Íslandi hafa áratugum saman verið langt yfir því sem gerist á evrusvæðinu, og krónan bætir gengisáhættu ofan á allan rekstur sem kaupir eða selur yfir landamæri. Með upptöku evru lækkar fjármagnskostnaður til muna, gengisáhætta gagnvart okkar stærsta viðskiptasvæði hverfur og færslugjöld og gengisálag í gjaldeyrisviðskiptum heyra sögunni til. Verðin okkar birtast evrópskum viðskiptavinum í þeirra eigin mynt — og hvenær evran gæti komið er saga sem við segjum á öðru korti.
Í stuttu máli: ESB-aðild myndi fella niður tollpappírsvinnu í Evrópuviðskiptum, gera netverslun yfir landamæri jafn einfalda og innanlands og opna dyrnar að greiðslu- og verslunarþjónustum sem sniðganga Ísland í dag. Á móti kæmu ytri tollar ESB á innflutning frá þriðju ríkjum. Fyrir lítil fyrirtæki sem eiga viðskipti við Evrópu vegur ávinningurinn þyngra: minni skriffinnska, lægri kostnaður og sami aðgangur að tólum og keppinautarnir hafa.
Heimildir og ítarefni:
- Á vef Stjórnarráðsins má finna upplýsingar um upprunareglur og tollamál samkvæmt EES. Þar kemur skýrt fram að EES er fríverslunarsvæði en ekki tollasamband, og því þurfa vörur að uppfylla upprunareglur til að njóta tollfrelsis.
- Hjá Alþjóðaviðskiptastofnuninni má lesa um upplýsingatæknisamninginn (ITA), sem ESB á aðild að; samkvæmt honum eru tollar á tölvum, fjarskiptabúnaði og flestum rafeindaíhlutum bundnir við 0%. Öðrum ytri tollum ESB má fletta upp í TARIC-tollskránni.
- Á opinberum vef Evrópusambandsins má lesa allt um OSS-kerfið (One-Stop Shop) sem var tekið upp að fullu árið 2021 til að einfalda VSK-skil og efla netverslun yfir landamæri innan sambandsins.
- Á skráningarsíðu OSS/IOSS hjá framkvæmdastjórn ESB kemur fram að fyrirtæki utan ESB þurfa að tilnefna milligönguaðila með staðfestu innan sambandsins til að nota IOSS-kerfið — eina undanþágan er Noregur, á grundvelli samstarfssamnings um virðisaukaskatt.
- Á vef Stripe má sjá yfirlit yfir studd lönd (Stripe Global). Öll 27 aðildarríki ESB eru á listanum, auk m.a. Noregs og Liechtenstein — en Ísland er þar ekki og hefur aldrei verið.
- Hægt er að skoða opinberan lista Shopify yfir studd lönd fyrir greiðslugátt þeirra. Nær öll smærri aðildarríki ESB bættust við vorið 2025, á meðan íslenskar verslanir þurfa áfram að treysta á dýrari lausnir frá þeim fáu þriðju aðilum sem styðja Ísland.