Þessar áhyggjur eiga sér djúpar rætur í sögu okkar. Þorskastríðin við Breta voru einmitt háð út af þeirri grundvallarreglu að við stjórnum sjálf aðgangi að okkar eigin miðum. Það er eðlilegt að spyrja hvort aðild að ESB myndi breyta því.
Stutta svarið er nei — og ástæðan er í grunninn einföld.
Kvóta er úthlutað til ríkja, ekki til skipa
Sameiginlega sjávarútvegsstefnan úthlutar kvóta til aðildarríkjanna á grundvelli sögulegrar veiðireynslu í hverjum stofni (meginreglan um hlutfallslegan stöðugleika). Hvert ríki ákveður síðan sjálft hvernig kvóta er úthlutað áfram innanlands. Spánverjar geta ekki sent togara á frönsk mið bara af því að bæði ríkin eru í ESB — Frakkar stjórna sinni eigin lögsögu og úthluta sínum kvóta til franskra skipa.
Þetta skiptir máli fyrir okkur af einfaldri ástæðu: ekkert ESB-ríki á sögulega veiðireynslu í botnfiskstofnum á Íslandsmiðum. Enginn kvóti í þorski, ýsu eða ufsa myndi því fara til annarra ríkja, af því að enginn á kröfu til hans.
Hvað með „jafnan aðgang að miðum“?
Til er söguleg meginregla í sjávarútvegsstefnunni um „jafnan aðgang“ (e. equal access to waters) sem í orði kveðnu heimilar skipum frá ESB-ríkjum að sigla á hafsvæði annarra aðildarríkja utan 12 sjómílna. Í reynd skiptir þetta þó litlu máli þegar engin önnur ESB-ríki eiga kvóta í viðkomandi stofnum — og það á við um nánast alla botnfiskstofna á Íslandsmiðum.
Strandríki fara alfarið með stjórn á hafsvæði sínu út að 12 sjómílum, og 200 mílna lögsögunni er stjórnað í gegnum kvótakerfið. Þar sem enginn kvóti er í höndum annarra ríkja, hefur meginreglan um jafnan aðgang engin raunveruleg áhrif.
Kvótaskipti og aðgangur
Aðildarríki geta í ákveðnum tilfellum skipt á kvóta sín á milli eða samið um gagnkvæman aðgang að hafsvæðum. Slíkt er þó ávallt frjálst val hvers ríkis, ekki skylda. Við þyrftum að vera á verði gagnvart þrýstingi um slík fyrirkomulag í aðildarviðræðum, en ekkert í sjávarútvegsstefnu ESB myndi neyða okkur til að opna miðin okkar fyrir erlendum skipum.
Í stuttu máli: Erlendir togarar myndu ekki fá sjálfkrafa að veiða á okkar miðum. Kvótakerfi ESB byggir á sögulegri veiðireynslu, sem er alfarið í okkar höndum á Íslandsmiðum. Meginreglan um jafnan aðgang hefur engin raunveruleg áhrif þar sem engin önnur ríki eiga kvóta. Við myndum áfram ráða hverjir veiða í okkar lögsögu.
Heimildir og ítarefni:
- Reglugerð (ESB) nr. 1380/2013 um sameiginlegu sjávarútvegsstefnuna, einkum 5. gr. (aðgangur að hafsvæðum), 16. gr. (úthlutun veiðiheimilda) og 17. gr. (viðmið fyrir úthlutun innanlands).
- Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins: CFP — Access to Waters (Upplýsingasíða um aðgang að hafsvæðum og meginregluna um jafnan aðgang).
- Alþjóðamálastofnun Háskóla Íslands: Úttekt á aðildarviðræðum Íslands við ESB (2014). Kafli 6 fjallar ítarlega um sjávarútvegsmál, þar á meðal aðgang erlendra skipa.
- Evrópuþingið: Rights-Based Fisheries Management in Iceland (2012). Rannsókn á íslenska aflamarkskerfinu og stöðu þess innan ramma ESB.
- Lög um stjórn fiskveiða nr. 116/2006 — lagagrundvöllur íslenska aflamarkskerfisins og úthlutun veiðiheimilda.
- Framkvæmdastjórn ESB: Northern Agreements — yfirlit yfir fjölþjóðlega strandríkjasamninga um deilistofna uppsjávarfiska.
- Framkvæmdastjórn ESB: TACs and quotas — útskýring á mannamáli á því hvernig kvótakerfið virkar og staðfesting á því að úthlutun byggist á fastri prósentu fyrir hvert land.