Myndin af andlitslausum, ókjörnum skriffinnum í Brussel sem sitja í reykfylltum bakherbergjum og taka ákvarðanir fyrir 450 milljónir Evrópubúa er lífseig. En hún stenst ekki skoðun — og hún dregur athyglina frá raunverulega óþægilegu spurningunni: hvaða lýðræðislega aðkomu höfum við í dag?
Hverjir eru þessir kommissarar?
Orðið „kommissar“ er gamalt íslenskt slangur yfir framkvæmdastjóra (e. Commissioner). Framkvæmdastjórn ESB samanstendur af 27 framkvæmdastjórum — einum frá hverju aðildarríki.
Þetta eru ekki andlitslausir skriffinnar, heldur oftast þrautreyndir stjórnmálamenn, fyrrverandi forsætisráðherrar eða ráðherrar. Þeir eru tilnefndir af lýðræðislega kjörnum ríkisstjórnum hvers lands. Að auki verður Evrópuþingið (sem fólkið kýs beint) að yfirheyra hvern og einn framkvæmdastjóra og samþykkja framkvæmdastjórnina í heild sinni. Evrópuþingið getur líka rekið framkvæmdastjórnina með vantrausti.
Svona eru lögin raunverulega sett í ESB
Hlutverk framkvæmdastjórnarinnar er að fara með framkvæmdavald og leggja fram frumvörp. En hún getur ekki sett lög ein og sér. Hvert einasta frumvarp þarf samþykki tveggja stofnana til að verða að lögum:
- Ráðherraráðs ESB, þar sem fagráðherrar frá ríkisstjórnum allra aðildarríkja greiða atkvæði.
- Evrópuþingsins, þar sem beint kjörnir þingmenn eru fulltrúar borgaranna.
Þetta er ekki ósvipað því þegar íslenska ríkisstjórnin og ráðuneytin semja lagafrumvörp, en Alþingi verður síðan að ræða þau, breyta þeim og samþykkja svo þau taki gildi. Engum dytti í hug að segja að „embættismenn í Stjórnarráðinu“ séu einráðir á Íslandi, þótt þeir skrifi texta flestra frumvarpa.
„Faxlýðræðið“ — þar sem við erum núna
Hin kaldhæðnislega staðreynd er að í dag búum við við kerfi sem líkist því sem ESB er oft ranglega sakað um að vera. Í gegnum EES-samninginn tökum við upp stóran hluta af regluverki ESB á sviði efnahags- og atvinnumála. Íslenskir embættismenn fá að sitja í sérfræðinefndum á byrjunarstigum í Brussel, en þegar kemur að því að kjósa um lögin og taka lokaákvörðun höfum við enga fulltrúa á Evrópuþinginu né í ráðherraráðinu. Lögin eru samþykkt án okkar og send okkur til innleiðingar.
Norskir fræðimenn hafa kallað þetta „faxlýðræði“ (n. fax-demokrati). (Sjá einnig Missum við fullveldið?)
Spurningin sem skiptir máli
Innan ESB værum við ekki að færa völd til „skriffinna í Brussel“. Við værum þvert á móti að færa völd til kjörinna íslenskra stjórnmálamanna sem myndu setjast við borðið í Evrópuþinginu og ráðherraráðinu með formlegan atkvæðisrétt.
Aðild snýst um að fá rödd þar sem ákvarðanirnar, sem við hvort eð er þurfum að fylgja, eru raunverulega teknar.
Heimildir og ítarefni:
- Sáttmálinn um Evrópusambandið (TEU), 14.–17. gr. — kveður á um hlutverk og samsetningu stofnana Evrópusambandsins.
- Venjuleg lagasetningarmeðferð (Ordinary legislative procedure) — opinber lýsing Evrópuþingsins á ferlinu þar sem þingið og ráðherraráðið samþykkja lög í sameiningu.
- Atkvæðagreiðslur í ráðherraráðinu (Voting in the Council) — upplýsingar um aukinn meirihluta og hvernig smærri ríki fá hlutfallslega aukið vægi.
- Utanríkisráðuneytið: skýrsla starfshóps um EES-samninginn (2019) — greining á framkvæmd samningsins, lýðræðishalla og takmörkuðum áhrifum Íslands á mótun nýrrar löggjafar.
- NOU 2012:2 — Utenfor og innenfor: Norges avtaler med EU — norsk opinber skýrsla (Evrópuúttektin) sem greinir ítarlega „faxlýðræðið“ og stöðu EFTA-ríkjanna innan EES.
- EES-samningurinn, 99.–101. gr. — um upplýsingagjöf, samráð og mótunaráhrif EFTA-ríkja á löggjöf ESB.