Áhyggjur af orkuauðlindum okkar eru skiljanlegar, enda eru auðlindirnar mikilvægar og verðmætar.
Stutta svarið við spurningunni er nei — og lagagrundvöllurinn er ótvíræður.
Sáttmálinn verndar orkuauðlindir aðildarríkja
Í 194. grein sáttmálans um starfshætti ESB (TFEU) kemur skýrt fram að hvert aðildarríki hafi rétt til að ákveða skilyrði fyrir nýtingu orkuauðlinda sinna, velja á milli ólíkra orkugjafa og ákveða hvernig það hagar orkuöflun. Þessum grundvallarsáttmála verður ekki breytt nema með samþykki allra aðildarríkja.
Fordæmin eru skýr
Frakkar endur-þjóðnýttu EdF — sitt stærsta orkufyrirtæki — að fullu árið 2023, þegar eignarhlutur ríkisins fór úr tæpum 84% upp í 100%. Franska þingið samþykkti í kjölfarið lög sem koma gagngert í veg fyrir einkavæðingu á fyrirtækinu í framtíðinni. Sænska fyrirtækið Vattenfall, sem er eitt stærsta orkufyrirtæki Evrópu, er í 100% eigu sænska ríkisins og hefur verið það allan þann tíma sem Svíar hafa verið í ESB, eða í um þrjá áratugi. Austurríki, Finnland og mörg önnur aðildarríki halda sömuleiðis umtalsverðu eða fullu ríkiseignarhaldi innan orkugeira sinna.
Við erum þegar undir orkureglum ESB
Ísland er þegar undir regluverki ESB í orkumálum í gegnum EES-samninginn, og þar myndi því lítið breytast með aðild. Eins og frægt er orðið tókum við upp „þriðja orkupakkann“ í íslenska löggjöf árið 2019 (með 46 atkvæðum gegn 13 á Alþingi). Andstæðingar orkupakkans héldu því þá m.a. fram að samevrópska orkustofnunin ACER myndi taka völdin af okkur í orkumálum, að við yrðum skyldug til að einkavæða Landsvirkjun, að leggja yrði sæstreng fyrir útflutning raforku, og að raforkuverð myndi hækka til jafns við meginland Evrópu. Engin þessara hrakspáa rættist, og engin þeirra myndi heldur rætast með aðild að ESB.
Heimildir og ítarefni:
- Sáttmálinn um starfshætti Evrópusambandsins (TFEU), 194. gr. Staðfestir lagalegan rétt aðildarríkja til að ráða yfir orkuauðlindum sínum og velja eigin orkugjafa.
- Frönsk lög nr. 2024-330 (Loi n° 2024-330 du 11 avril 2024). Lagasetning sem verndar EDF gegn sundurliðun og tryggir 100% ríkiseignarhald.
- Vattenfall AB: Corporate Governance — upplýsingar um eignarhald sem staðfesta 100% ríkiseignarhald sænska ríkisins.
- Landsvirkjun: Um fyrirtækið — upplýsingar um eignarhald og hlutverk Landsvirkjunar sem þjóðareign.
- Reglugerð (ESB) 2019/942 um ACER — reglugerð um samevrópsku orkustofnunina ACER og hlutverk hennar, sem sýnir að hún hefur engin völd til að þvinga fram einkavæðingu eða sæstreng.
- Stjórnarráðið: Spurningar og svör um þriðja orkupakka ESB — spurningar og svör frá Stjórnarráðinu um þriðja orkupakkann, undanþágur Íslands og þær lagabreytingar sem honum fylgdu.