Við megum með réttu vera stolt af árangri okkar í umhverfismálum. Næstum 100% af raforku okkar og húshitun kemur frá endurnýjanlegum orkugjöfum — jarðvarma og vatnsafli. Fiskveiðistjórnunarkerfið okkar er eitt það sjálfbærasta í heimi. Heilt yfir er loftið hreint, vatnið ómengað og náttúran einstök.
En umhverfismál snúast um meira en orku og sjávarútveg, og staðan er blæbrigðaríkari en við viljum stundum viðurkenna.
Umhverfisregluverk ESB er það víðtækasta í heimi
Umhverfislöggjöf ESB — yfir 200 lagagerðir sem ná yfir loftgæði, vatnsgæði, meðhöndlun úrgangs, efnavöru, líffræðilega fjölbreytni og loftslagsmál — er eitt ítarlegasta regluverk sinnar tegundar í heiminum. Græni sáttmáli Evrópu (European Green Deal), samþykktur árið 2019, skuldbindur ESB til að ná kolefnishlutleysi fyrir 2050 með bindandi áfangamarkmiðum. Viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir (ETS) setur verðmiða á kolefnislosun. REACH-reglugerðin stýrir notkun á þúsundum efna. Bæði ETS og REACH eru þegar í gildi á Íslandi í gegnum EES-samninginn. Löggjöf um endurheimt náttúru (Nature Restoration Law) setur bindandi markmið um endurheimt vistkerfa.
Við uppfyllum ekki allt — og losun okkar er meiri en mörg halda
Í gegnum EES-samninginn innleiðum við stóran hluta af regluverkinu, en ekki allt. EES-samningurinn nær yfir umhverfismál sem tengjast innri markaðnum — mengun, efnavörur, iðnað — en náttúruverndarlöggjöf ESB fellur utan hans. Þetta þýðir að Fuglatilskipunin (Birds Directive), Búsvæðatilskipunin (Habitats Directive) og Natura 2000 verndarsvæðakerfið eru ekki virk á Íslandi. Íslensk löggjöf um náttúruvernd hefur oft þótt veikari og nokkuð háð pólitískum geðþótta hverju sinni. Á öðrum sviðum á borð við meðhöndlun úrgangs, hringrásarhagkerfi og landnýtingu er regluverkið okkar ekki heldur jafn sterkt og hjá ESB. Losun gróðurhúsalofttegunda á hvern íbúa hér á landi er auk þess meiri en halda mætti með hliðsjón af endurnýjanlegri orku, þegar samgöngur og iðnaður eru tekin með í reikninginn.
Hverju myndi aðild breyta?
Aðild að ESB þýddi að við tækjum upp alla umhverfislöggjöf sambandsins, þar á meðal á sviðum þar sem við þyrftum að gera auknar kröfur til okkar sjálfra. Fyrir þjóð sem metur náttúru sína mikils má færa sterk rök fyrir því að þetta sé frekar ávinningur en kostnaður — það myndi fella okkur inn í metnaðarfyllsta regluverk heims um umhverfisvernd, ásamt virkum eftirlitskerfum og fjármögnunarmöguleikum sem EES-samningurinn býður ekki upp á.
Spurningin er því í raun ekki „hver eru komin lengst“ heldur „hvaða leið tryggir okkur sterkustu umhverfisumgjörðina til framtíðar.“ Þar veitir full aðild okkur verkfæri sem EES-samningurinn einn gerir ekki.
Heimildir og ítarefni:
- Framkvæmdastjórn ESB: European Green Deal — yfirlit yfir Græna sáttmálann og stefnumótun ESB í loftslagsmálum.
- Umhverfisstofnun: Losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi — árlegar skýrslur um losun gróðurhúsalofttegunda (National Inventory Report).
- Reglugerð (ESB) 2024/1991 um endurheimt náttúru (Nature Restoration Law) — bindandi markmið um endurheimt vistkerfa innan ESB.
- Eurostat: Greenhouse gas emissions per capita — samanburður á losun gróðurhúsalofttegunda á hvern íbúa milli Evrópulanda.
- EFTA-skrifstofan: EEA-Lex gagnagrunnurinn — yfirlit yfir þær gerðir ESB-umhverfislöggjafar sem eru í gildi á EES-svæðinu.
- Reglugerð (EB) nr. 1907/2006 (REACH) — reglugerð um skráningu, mat og leyfisveitingar vegna efna, sem gildir á EES-svæðinu.