Íslendingar eru réttilega stoltir af umhverfissögu landsins. Nánast öll rafmagns- og hitaframleiðsla kemur frá endurnýjanlegum orkugjöfum — jarðvarma og vatnsorku. Sjávarútvegsstjórnunarkerfið er meðal þeirra sjálfbærustu í heiminum. Loftið er hreint, vatnið tært og landslagið einstakt.
En umhverfisstefna nær víðar en orku og sjávarútveg, og myndin er blendnari en þjóðarímyndin gefur stundum til kynna.
Umhverfisreglugerðir ESB — yfir 200 lagagerðir sem ná yfir loftgæði, vatnsgæði, úrgangsstjórnun, efni, líffræðilegan fjölbreytileika og loftslag — mynda einn umfangsmesta regluramma heims. Evrópski græni sáttmálinn, sem samþykktur var 2019 og hefur verið innleiddur jafnt og þétt síðan, skuldbindur ESB til loftslagshlutleysis árið 2050 með bindandi millistigsmörkum. Viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir setur verð á kolefni í iðnaði og orkuframleiðslu. REACH-reglugerðin stjórnar þúsundum efna. Lög um endurheimt náttúru setja bindandi markmið um endurheimt vistkerfa.
Ísland hefur þegar innleitt stóran hluta af þessu í gegnum EES — en ekki allt. Og á sviðum eins og úrgangsstjórnun, hringrásarhagkerfi, verndun líffræðilegs fjölbreytileika og landnotkun er reglurammi Íslands grennri en ESB. Losun gróðurhúsalofttegunda á mann á Íslandi, þegar samgöngur og iðnaður eru meðtaldir, er ekki eins lág og fyrirsögnin um endurnýjanlega orku gefur til kynna.
ESB-aðild myndi þýða upptöku á öllu umhverfisregluviðmóti ESB, þar á meðal á sviðum þar sem Ísland þyrfti að herða eigin kröfur. Fyrir land sem metur náttúruumhverfi sitt er þetta væntanlega frekar kostur en kostnaður — það myndi fella Ísland inn í metnaðarfyllsta umhverfisramma heims, með framfylgdaaðferðum og fjármögnunarleiðum sem EES veitir ekki.
Heiðarleg umræða snýst ekki um „hver er á undan" heldur „hvaða samsetning gefur Íslandi sterkasta umhverfisrammann til framtíðar." Á þeirri spurningu er veruleg rök fyrir því að full aðild veiti verkfæri sem EES eitt og sér gerir ekki.
Heimildir: Framkvæmdastjórn ESB, „European Green Deal" samantekt 2024; Umhverfisstofnun Íslands, Losun gróðurhúsalofttegunda 2024; EEA-Lex gagnagrunnurinn, umhverfislöggjöf í gildi; Eurostat, „Environmental indicators" tímaraðir.