Hugmyndin skýtur reglulega upp kollinum, ekki síst þegar krónan tekur enn eina verðbólgudýfuna: Getum við ekki bara tekið upp evruna og sleppt öllu hinu? Fengið stöðugleikann án aðildarinnar? Svarið er nei. Það er skýr grundvallarafstaða Evrópusambandsins og Evrópska seðlabankans (ECB).
Evran fæst ekki í sjálfsafgreiðslu
Í sáttmálum ESB er upptaka evru lokaskrefið í samningsbundnu ferli: aðild að sambandinu, að minnsta kosti tveggja ára vera í gengissamstarfinu ERM II og uppfylling Maastricht-skilyrðanna um verðbólgu, vexti og ríkisfjármál. Ráðherraráð ESB tók af öll tvímæli strax í nóvember 2000: einhliða upptaka evru „samræmist ekki sáttmálanum og getur ekki orðið leið til að sneiða hjá aðlögunarferlinu“ sem hann kveður á um. Aðild okkar að EES breytir hér engu; EES-samningurinn nær ekki til myntbandalagsins.
Þessi afstaða hefur verið kynnt okkur milliliðalaust. Í febrúar 2008 — nokkrum mánuðum fyrir hrun — hélt Jürgen Stark, sem þá sat í framkvæmdastjórn Evrópska seðlabankans, erindi í Reykjavík þar sem hann svaraði spurningunni beint: ríki sem tæki upp evruna einhliða gerði það alfarið á eigin ábyrgð, án nokkurrar skuldbindingar af hálfu ESB eða ECB. Bankinn myndi fylgja stefnu um „afskiptaleysi og stuðningsleysi“ (e. non-engagement and non-support) gagnvart slíku ríki. Ári síðar ítrekaði Olli Rehn, þá stækkunarstjóri ESB, að sambandið myndi hvorki styðja né sætta sig við einhliða upptöku evrunnar.
En Svartfjallaland er með evru — og San Marínó?
Þetta er algengasta mótbáran, og hún byggir á staðreynd: sex Evrópuríki utan ESB nota evruna. En sagan á bak við staðreyndina skiptir máli, því ekkert þeirra skipti sjálfstæðum gjaldmiðli út fyrir evru.
Örríkin fjögur — Mónakó, San Marínó, Vatíkanið og Andorra — hafa aldrei verið með eigin gjaldmiðil í nútímaskilningi. Mónakó notaði franskan franka samkvæmt myntsamningi við Frakkland, San Marínó og Vatíkanið notuðu ítalska líru samkvæmt samningum við Ítalíu, og Andorra notaðist við bæði franka og peseta. Þegar frankinn og líran urðu að evrum breyttust peningar þessara ríkja sjálfkrafa með. Í kjölfarið gerðu þau formlega myntsamninga við ESB sem heimila þeim að nota evruna og slá eigin mynt í takmörkuðu magni.
Svartfjallaland og Kosovo eiga sér aðra sögu, en niðurstaðan er sú sama. Í upplausn Júgóslavíu, þegar júgóslavneski dínarinn hafði brunnið upp í óðaverðbólgu, tóku bæði löndin upp þýska markið árið 1999. Þegar markið vék fyrir evrunni 2002 fylgdu þau einfaldlega með. ESB hefur aldrei viðurkennt þetta fyrirkomulag. Þvert á móti hefur sambandið ítrekað að einhliða notkun evrunnar samræmist ekki sáttmálum þess, og málið er sérstakt úrlausnarefni í aðildarviðræðum Svartfjallalands.
Ekkert þessara sex ríkja stóð því nokkru sinni frammi fyrir skrefinu sem við værum að taka: að leggja niður sjálfstæðan gjaldmiðil með eigin seðlabanka og taka upp evru í leyfisleysi. Sú leið hefur aldrei verið farin, og ESB hefur sagt skýrt að hún standi ekki til boða.
Hvað ef við létum samt vaða?
Ekkert getur beinlínis bannað fullvalda ríki að nota hvaða gjaldmiðil sem er. En skoðum hvað einhliða upptaka fæli í sér í reynd:
- Við þyrftum að kaupa hverja einustu evru. Seðlabanki Íslands getur búið til krónur en ekki evrur. Að skipta öllu peningamagni landsins út fyrir evrur kostaði verulegan hluta gjaldeyrisforðans; einmitt forðans sem á að verja okkur í áföllum.
- Enginn bakhjarl í kreppu. Seðlabanki getur aðeins verið lánveitandi til þrautavara í mynt sem hann getur sjálfur búið til. Við lærðum þá sársaukafullu lexíu árið 2008, þegar bankakerfið féll, meðal annars vegna þess að Seðlabankinn gat ekki staðið á bak við skuldbindingar þess í erlendri mynt. Einhliða evruvæðing myndi gera það ástand varanlegt, og ECB hefur lýst því yfir að hann kæmi okkur ekki til aðstoðar.
- Engin rödd, ekkert sæti. Vaxtaákvarðanir sem stýrðu íslensku efnahagslífi yrðu teknar í Frankfurt án nokkurrar aðkomu okkar. Með fullri aðild og upptöku evru ætti seðlabankastjóri okkar hins vegar sæti í bankaráði ECB og atkvæðisrétt um stefnuna.
- Brotnar brýr. Leiðin inn í ESB, og þar með að raunverulegri evruaðild, yrði þyngri en ekki léttari. Brot á reglum klúbbsins sem við vildum ganga í myndi hafa afleiðingar.
Seðlabanki Íslands fór ítarlega yfir valkosti í gjaldmiðilsmálum í rúmlega 600 blaðsíðna skýrslu árið 2012. Hann taldi einhliða upptöku annarrar myntar mun lakari kost en upptöku evru með fullri aðild, meðal annars vegna þess að bakhjarlinn vantar.
Aðalinngangurinn er eini inngangurinn
Það er sem sagt ekki hægt að stytta sér leið að evrunni. En góðu fréttirnar eru að leiðin sem stendur okkur til boða er vel vörðuð. Með aðild fengjum við stuðning Evrópska seðlabankans strax í biðstofunni, sæti við borðið þar sem vaxtaákvarðanir eru teknar og ávinning evrunnar á traustum grunni. Evran er ekki dagpassi sem seldur er við innganginn; hún fylgir félagsaðildinni. Viljum við hana, göngum við í klúbbinn og fáum um leið öll hin réttindin sem fylgja.
Heimildir og ítarefni:
- Jürgen Stark (ECB): The adoption of the euro: principles, procedures and criteria — erindi í Reykjavík, 13. febrúar 2008 — Stark sat þá í framkvæmdastjórn ECB. Í erindinu útskýrir hann afstöðu bankans til einhliða evruvæðingar. Hún samræmist ekki sáttmálum ESB og bankinn fylgir stefnu um afskiptaleysi og stuðningsleysi gagnvart ríkjum sem hana velja.
- Framkvæmdastjórn ESB: The euro outside the euro area — yfirlit yfir ríkin sem nota evru utan ESB; myntsamningar örríkjanna og einhliða notkun Svartfjallalands og Kosovo.
- EUR-Lex: Agreements on monetary relations (Monaco, San Marino, the Vatican and Andorra) — samantekt um myntsamninga örríkjanna fjögurra við ESB og forsögu þeirra.
- Seðlabanki Svartfjallalands (CBCG): Euroisation — saga gjaldmiðilsmála Svartfjallalands: þýska markið tekið upp 1999 og evran fylgdi sjálfkrafa 2002.
- Seðlabanki Íslands: Sérrit nr. 7 — Valkostir Íslands í gjaldmiðils- og gengismálum (2012) — ítarleg úttekt á valkostum okkar í gjaldmiðilsmálum, þar á meðal einhliða upptöku annarrar myntar.
- Sáttmálinn um starfshætti ESB (TFEU), 140. gr. — lagaramminn um upptöku evru: aðildarríki, aðlögunarskilyrði og mat framkvæmdastjórnarinnar og ECB.