Þessi ótti tengist sterkum tilfinningum, en hann má sefa með því að kafa ofan í staðreyndir málsins.
Staðan í dag: frjáls för er þegar til staðar
Í gegnum EES-samninginn hafa ríkisborgarar allra ESB-ríkja nú þegar rétt á að búa og starfa hér á landi. Pólskt, litháiskt og portúgalskt verkafólk hefur verið hluti af samfélagi okkar í mörg ár — það starfar í hugbúnaðargerð, fiskvinnslu, byggingariðnaði, ferðaþjónustu og heilbrigðiskerfinu. Hagkerfi okkar reiðir sig á þennan sveigjanleika vinnuaflsins. Án hans myndu margar atvinnugreinar glíma við skort á starfsfólki. ESB-aðild breytir engu um þennan rétt til frjálsrar farar, því hann er nú þegar til staðar í gegnum EES.
Hælismál og Dyflinnarreglugerðin
Við tökum nú þegar þátt í Dyflinnarreglugerðinni — kerfinu sem ákvarðar hvaða Evrópulandi ber að afgreiða hælisumsókn. Við gerðumst aðilar að henni með tvíhliða samningi sem tengdist Schengen-aðild okkar og nýtum hana (stundum með umdeildum hætti) til að ákvarða ábyrgð á hælismálum út frá því til hvaða lands viðkomandi kom fyrst innan Evrópu. Landfræðileg lega okkar sem eyja í Norður-Atlantshafi þýðir að í raun koma mjög fáir hælisleitendur hingað sem fyrsta áfangastaðar í álfunni.
Hvað með skyldukvóta?
Nýr sáttmáli ESB um fólksflutninga og hælismál, sem tók gildi 2026, kynnir til leiks nýtt „samstöðukerfi“. Því er ætlað að létta byrði af Miðjarðarhafsríkjum sem taka við langflestu flóttafólki. Hlutdeild hvers aðildarríkis er reiknuð út frá mannfjölda og landsframleiðslu. En ríkin velja sjálf hvernig þau leggja sitt af mörkum: með því að taka beint við hælisleitendum, greiða fjárframlag (20.000 evrur á mann) eða veita rekstrarstuðning á borð við mannskap eða búnað. Ekkert land er neytt til að taka við fólki ef það kýs frekar að leggja til málanna á annan hátt.
Miðað við núverandi forsendur, íbúafjölda og landsframleiðslu yrði móttökukvóti Íslands af stærðargráðu 40 manns. Við tökum nú þegar við fleiri hælisleitendum en það í gegnum Dyflinnarreglugerðina, þannig að allar líkur eru á að þessi kvóti bæti engu við það sem við þekkjum nú þegar.
Rödd við borðið
Það sem ESB-aðild myndi í raun breyta er ekki hverjir mega koma hingað, heldur hvort við höfum rödd við mótun reglnanna. Eins og staðan er í dag framfylgjum við Dyflinnarreglugerðinni þrátt fyrir að hafa ekki haft atkvæðisrétt þegar hún var samin. Við tökum þátt í Schengen en sitjum ekki við borðið þegar Schengen-stefnan þróast. Innan ESB myndum við hafa áhrif á mótun fólksflutningastefnu — þar með talið tækifæri til að tala fyrir nálgunum sem henta okkar aðstæðum.
Í stuttu máli: Landafræði okkar, loftslag, vinnumarkaður og smæð þýða að sú alda fólksflutninga sem hefur mest áhrif á Miðjarðarhafsríkin hefur ekki áhrif hér á sama hátt. Spurningin sem skiptir meira máli er hvort við viljum hjálpa til við að móta viðbrögð Evrópu við þessum áskorunum, eða sitja áfram á hliðarlínu EES í því efni eins og fleirum.
Heimildir og ítarefni:
- Reglugerð (ESB) nr. 604/2013 — Dyflinnarreglugerðin III (e. Dublin III Regulation). Ákvarðar hvaða ríki ber ábyrgð á meðferð hælisumsóknar innan Evrópu.
- Nýr sáttmáli ESB um fólksflutninga og hælismál (e. New Pact on Migration and Asylum), samþykktur 2024 og tók gildi 2026. Um samstöðukerfið og formúluna um hlutdeild aðildarríkja.
- Eurostat: tölfræði um hælisumsóknir — tölur um hælisumsóknir og veitingu alþjóðlegrar verndar í Evrópu (2023–2024).
- Útlendingastofnun: ársskýrsla 2024 — tölfræði hælisleitenda og framkvæmd Dyflinnarreglugerðarinnar á Íslandi.
- Stjórnarráð Íslands: Schengen-samstarfið — um þátttöku okkar í sameiginlegum landamærum Evrópu.
- EFTA: frjáls för fólks í EES (e. Free Movement of Persons) — um rétt ríkisborgara EES-ríkja til að búa og starfa innan svæðisins.